O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

OLIY TA’LIM TIZIMI PEDAGOG VA RAHBAR KADRLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISHNI TASHKIL ETISH  BOSH ILMIY-METODIK MARKAZI

TOSHKENT KIMYO-TEXNOLOGIYA INSTITUTI HUZURIDAGI PEDAGOG KADRLARNI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISH TARMOQ MARKAZI

“OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI IDENTIFIKATSIYALASH VA SOXTALIGINI ANIQLASHNING INNOVATSION USULLARI”
moduli bo’yicha

O’QUV-USLUBIY MAJMUA

Mazkur o’quv-uslubiy majmua Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligining 2020 yil 7 dekabrdagi  648-sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan o’quv reja va dastur asosida tayyorlandi.

Tuzuvchilar:	O.T.Azizov – Toshkent kimyo-texnologiya instituti, GSKMT  kafedrasi dosenti, k.f.n.
	
	X.N.Niyozov - Toshkent kimyo- texnologiya instituti, GSKMT kafedrasi asissenti

		
Taqrizchi:	
	Axmedova Rokiya Karimovna - Adliya Vazirligi huzuridagi Xadicha Sulaymonova nomidagi Respublika Sud Ekspertizasi Markazi “Materiallar, ashyolar va buyumlar kriminalistik ekspertizasi” laboratoriyasi mudiri.

Xorijiy 
ekspert:         

	t.f.d., prof. M.Ch.Tultabayev - KazUTB (Qozog’iston), Transfert va agrotexnologiyalarni  kommersializasiyalash markazi menejeri.

	

	O’quv - uslubiy majmua Toshkent kimyo-texnologiya institutining  Kengashining 2020 yil 30 dekabrdagi 4-sonli qarori bilan nashrga  tavsiya qilingan.

MUNDARIJA

		BET	
I.	ISHCHI DASTUR………………………………………………..	5	
II.	MODULNI O’QITISHDA FOYDALANILADIGAN INTERFAOL TA’LIM METODLARI…………………………	
14	
III.	NAZARIY MATERIALLAR……………………………………	22	
IV.	AMALIY MASHG’ULOT UCHUN MATERIALLAR……….	56	
V.	KEYSLAR BANKI……………………………………………..	108	
VI.	MUSTAQIL TA’LIM MAVZULARI………………………….	111	
VII.	GLOSSARIY……………………………………………………	115	
VIII.	ADABIYOTLAR RO’YXATI………………………………….	118	

I. ISHCHI DASTUR
Kirish
Dastur O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 
12 iyundagi “Oliy ta’lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PF-4732-sonli, 2017 yil 7 fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli Farmonlari, shuningdek 2017 yil 20 apreldagi “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ–2909-sonli qarorida belgilangan ustivor vazifalar mazmunidan kelib chiqqan holda tuzilgan bo’lib, u zamonaviy talablar asosida qayta tayyorlash va malaka oshirish jarayonlarining mazmunini takomillashtirish hamda oliy ta’lim muassasalari pedagog kadrlarining kasbiy kompetentligini muntazam oshirib borishni maqsad qiladi. 
Dastur mazmuni oliy ta’limning normativ-huquqiy asoslari va qonunchilik normalari, ilg’or ta’lim texnologiyalari va pedagogik mahorat, ta’lim jarayonlarida axborot-kommunikasiya texnologiyalarini qo’llash, amaliy xorijiy til, tizimli tahlil va qaror qabul qilish asoslari, maxsus fanlar negizida  ilmiy va amaliy tadqiqotlar, texnologik taraqqiyot va o’quv jarayonini tashkil etishning zamonaviy uslublari bo’yicha so’nggi yutuqlar, pedagogning kasbiy kompetentligi va kreativligi, global Internet tarmog’i, multimedia tizimlari va masofadan o’qitish usullarini o’zlashtirish bo’yicha yangi bilim, ko’nikma va malakalarini shakllantirishni nazarda tutadi.
Dastur doirasida berilayotgan mavzular ta’lim sohasi bo’yicha pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish mazmuni, sifati va ularning tayyorgarligiga qo’yiladigan umumiy malaka talablari va  o’quv rejalari asosida shakllantirilgan bo’lib, bu orqali oliy ta’lim muassasalari pedagog kadrlarining sohaga oid zamonaviy ta’lim va innovasiya texnologiyalari, ilg’or xorijiy tajribalardan samarali foydalanish, axborot-kommunikasiya texnologiyalarini o’quv jarayoniga keng tatbiq etish, chet tillarini intensiv o’zlashtirish darajasini oshirish hisobiga ularning kasb mahoratini, ilmiy faoliyatini muntazam yuksaltirish, oliy ta’lim muassasalarida o’quv-tarbiya jarayonlarini tashkil etish va boshqarishni tizimli tahlil qilish, shuningdek,  pedagogik vaziyatlarda optimal qarorlar qabul qilish bilan bog’liq kompetensiyalarga ega bo’lishlari ta’minlanadi.
Qayta tayyorlash va malaka oshirish yo’nalishining o’ziga xos xususiyatlari hamda dolzarb masalalaridan kelib chiqqan holda dasturda tinglovchilarning maxsus fanlar doirasidagi bilim, ko’nikma, malaka hamda kompetensiyalariga qo’yiladigan talablar takomillashtirilishi mumkin.
Modulning maqsadi va vazifalari

Oliy ta’lim muasasalari pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kursining maqsadi pedagog kadrlarning o’quv-tarbiyaviy jarayonlarni yuksak ilmiy-metodik darajada ta’minlashlari uchun zarur bo’ladigan kasbiy bilim, ko’nikma va malakalarini muntazam yangilash, malaka talablari, o’quv reja va dasturlari asosida ularning kasbiy kompetentligi va pedagogik mahoratini doimiy rivojlanishini ta’minlashdan iborat.
Kursning vazifalariga quyidagilar kiradi:
- “Oziq-ovqat xavfsizligi” yo’nalishida pedagog kadrlarning kasbiy bilim, ko’nikma, malakalarini uzluksiz yangilash va rivojlantirish;
- zamonaviy talablarga mos holda oliy ta’limning sifatini ta’minlash uchun zarur bo’lgan pedagoglarning kasbiy kompetentlik darajasini oshirish;
- pedagog kadrlar tomonidan zamonaviy axborot-kommunikasiya tex-nologiyalari va xorijiy tillarni samarali o’zlashtirilishini ta’minlash;
- maxsus fanlar sohasidagi o’qitishning innovasion texnologiyalari va ilg’or xorijiy tajribalarni o’zlashtirish;

Modul bo’yicha tinglovchilarning bilimi, ko’nikmasi, malakasi va kompetensiyalariga qo’yiladigan talablar

“Oziq-ovqat mahsulotlarini identifikatsiyalash va soxtaligini aniqlashning innovasion usullari” moduli bo’yicha tinglovchilar quyidagi yangi bilim, ko’nikma, malaka hamda kompetensiyalarga ega bo’lishlari talab etiladi:
“Oliy ta’limning normativ huquqiy asoslari”, “Ilg’or ta’lim texnologiyalari va pedagogik mahorat”, “Ta’lim jarayonida axborot-kommunikasiya texnologiyalarini qo’llash”, “Amaliy xorijiy til”, “Tizimli tahlil va qaror qabul qilish asoslari” modullari bo’yicha tinglovchilarning bilim, ko’nikma va malakalariga qo’yiladigan talablar tegishli ta’lim sohasi bo’yicha pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish mazmuni, sifati va ularning tayyorgarligi hamda kompetentligiga qo’yiladigan umumiy malaka talablari bilan belgilanadi.
Maxsus fanlar bo’yicha tinglovchilar quyidagi yangi bilim, ko’nikma, malaka hamda kompetensiyalarga ega bo’lishlari talab etiladi:

Tinglovchi:
- O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi gigienik talablari va gigienik sertifikatni rasmiylashtirish talablarini;
- sanoatda umumjahon (O’zDSt ISO 9001-2015) standartlari va ularga qo’yilgan talablarni;
- oziq-ovqat mahsulotlarini (SanPiN) ko’rsatkichlarini;
- mahsulotlar ishlab chiqarish jarayonida hosil bo’ladigan kanserogen moddalarni;
- oziq-ovqat mahsulotlaridagi ksenobiotiklarni me’yorlashtirishning umumiy qoidalarini;
- rentgen difraksion (XRD), elektron mikroskopik (SEM, TEM, SPM) tahlil usullarini;
- pestisidlar va ularning sinflanishini;
- majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlarining KOD TIF bo’yicha turlarini;
- oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularning mahsulot sifati va tarkibiga mosligini;
- ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baholash va sertifikatni bekor qilish tartibotlarini;
- go’sht va sut mahsulotlarini qalbakilashtirilganligini aniqlashni;
- tomat mahsulotlari tarkibidagi kraxmalni aniqlashni;
- sut va sut mahsulotlari tarkibidagi kraxmal va un mavjudligini aniqlashni ;
- oziq-ovqat mahsulotlari identifikatsiyasi va soxtaligini aniqlashning innovasion usullarini tahlil qilishni bilishi kerak.

Tinglovchi:
-	oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirish; sertifikatlashtirish sxemalarini qo’llash;
-	akkreditasiyalangan sertifikatlashtirish idoralari va sinov laboratoriyalarini inspeksion nazorat qilish;
-	umumjahon O’zDSt ISO 9001-2015, O'z DSt ISO 22000-2019 hamda O’zbekiston Respublikasi O'z DSt ISO\IEC 17025-2019 standartlarini amaliyotda qo’llash; integrallangan SMT va xavfsizlik menejment tizimlari joriy etish;
-	majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlarining KOD TIF bo’yicha turlari talablarini o’zlashtirish;
-	rentgen difraksion (XRD), elektron mikroskopik (SEM, TEM, SPM) tahlil usullari asosida mahsulotlarni tarkibiy qismlarini o’rganish;
-	agrokimyoviy moddalar, pestisidlar va ularning sinflanishini tahlil qilish;
-	O’zbekiston Respublikasi hududida agrokimyoviy moddalar va pestisidlarni davlat ro’yxatidan o’tkazish tartibiga amal qilish;
-	oziq-ovqat mahsulotlari SanPiN ko’rsatkichlarini tahlil qilish;
-	oziq-ovqat mahsulotlari identifikatsiyasi va soxtaligini aniqlashning innovasion usullarini amaliyotda qo’llash ko’nikmalariga ega bo’lishi lozim.
Tinglovchi: 
-	sertifikatlashtirish uchun zarur bo’lgan me’yoriy hujjatlar bilan ishlash;
-	oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligini nazorat qilish;
-	oziq-ovqat mahsulotlarining tarkibini o’rganishda rentgenografik va elektron mikroskopik tahlil ma’lumotlarini taqqoslash;
-	veterinariya va fitosanitariya boshqarmalarining xom ashyo va mahsulot sifati va xavfsizligiga asoslanib berilgan xulosalarini rasmiylashtirish;
-	oziq-ovqat mahsulotlaridagi ksenobiotiklarni me’yorlashtirishning umumiy qoidalariga amal qilish;
-	 xalqaro akkreditasiyalash tashkiloti (ILAK) tajribalaridan amaliyotda foydalanish; 
-	oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirish ketma-ketligi tizmasi (sxemalari)ga amal qilish;
-	xalqaro standartlarga (O’zDSt ISO 9001-2015) asoslanib sifat tizimi menejmentini sertifikatlashtirish;
-	oziq-ovqat mahsulotlari sifatini tahlil qilish hamda qalbakilashtirilganligini aniqlash malakalariga ega bo’lishi lozim.
Tinglovchi:
-	tashkilot va tarmoqlarda standartlashtirish va texnik jihatdan tartibga solish bo’yicha ishlarning zamonaviy holatini tavsiflash va tahlil qilish;
-	dunyodagi etakchi davlatlarning standartlashtirish asoslaridan amaliyotda foydalanish;
-	O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi gigienik talablari va gigienik sertifikatni rasmiylashtirish talablariga rioya qilish; 
-	oziq-ovqat mahsulotlarini identifikatsiyalash va soxtaligini aniqlashning innovasion usullarini qo’llash bo’yicha kompetensiyalariga ega bo’lishi lozim.
Modulni tashkil etish va o’tkazish bo’yicha tavsiyalar
“Oziq-ovqat mahsulotlarini identifikatsiyalash va soxtaligini aniqlashning innovasion usullari” kursi ma’ruza va amaliy mashg’ulotlar shaklida olib boriladi.
Kursni o’qitish jarayonida ta’limning zamonaviy metodlari, pedagogik texnologiyalar va axborot-kommunikasiya texnologiyalari qo’llanilishi nazarda tutilgan:
- ma’ruza darslarida zamonaviy kompyuter texnologiyalari yordamida prezentasion va elektron-didaktik texnologiyalardan;
- o’tkaziladigan amaliy mashg’ulotlarda texnik vositalardan, ekspress-so’rovlar, test so’rovlari, aqliy hujum, guruhli fikrlash, kichik guruhlar bilan ishlash, kollokvium o’tkazish, va boshqa interaktiv ta’lim usullarini qo’llash nazarda tutiladi.
Modulning o’quv rejadagi boshqa modullar bilan 
bog’liqligi va uzviyligi
«Oziq-ovqat mahsulotlarini identifikatsiyalash va soxtaligini aniqlashning innovasion usullari» fani qayta tayyorlash va malaka oshirish yo’nalishini «Oziq-ovqat xavfsizligi» mutaxassisligi bo’yicha kiritilgan “Oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish va uning innovasion texnologiyasi”, «Ishlab chiqarish korxonalarining zamonaviy uskunalari» va «Oziq-ovqat mahsulotlarining sifati va xavfsizligi» fanlari bilan uzluksiz bog’liq bo’lib, ushbu fanlarni o’zlashtirishda nazariy asos bo’lib xizmat qiladi. «Oziq-ovqat mahsulotlari cifatini nazorat qilish va boshqarish» fanini to’liq o’zlashtirishda va amaliy vazifalarni bajarishda «Ta’limda multimedia tizimlari va masofaviy o’qitish metodlari», «Elektron pedagogika asoslari va pedagogning shaxsiy, kasbiy axborot maydonini loyihalash» hamda «Amaliy xorijiy tilni o’rganishning intensiv usullari» fanlari yordam beradi.

Modulning oliy ta’limdagi o’rni
«Oziq-ovqat mahsulotlarini identifikatsiyalash va soxtaligini aniqlashning innovasion usullari» fani  qayta tayyorlash va malaka oshirish yo’nalishini «Oziq-ovqat xavfsizligi» mutaxassisligi bo’yicha maxsus fanlardan dars beruvchi professor o’qituvchilar uchun muhim o’rinni egallaydi. Ushbu fan Oliy ta’lim muassasalarida tinglovchi va pedagoglar tomonidan o’quv-ilmiy ishlarini olib borish uchun asosiy nazariy va amaliy bilimlarni beradi. 

Modul bo’yicha soatlar taqsimoti

№	Modul vazifasi	Hammasi	Soatlar	Mustaqil ta’lim	
			Ma’ruza	Amaliy	Ko’chma mashg’ulot		
1	Majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlari KOD TIF bo’yicha (Tashqi iqtisodiy faoliyatlar kodi) turlari. Sertifikatlashtirish tizimi. Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirish ketma-ketligi tizimi. 	4	2	2			
2	Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligining nazorati. Ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baholash va sertifikatni bekor qilish tartibotlari. Sertifikatlashtirilgan mahsulotni davlat ro’yxatiga olish.	6	2	2	2		
3	Go’sht va sut mahsulotlarini qalbakilashtirilganlini aniqlash.	6	2	4			
4	Sut va sut mahsulotlari tarkibidagi kraxmal va un mavjudligini aniqlash.	8	2	4	2		
5	Tomat mahsulotlari tarkibidagi kraxmalni aniqlash	2		2			
	Ja’mi	26	8	14	4		

NAZARIY MASHG’ULOTLAR MAZMUNI
1-mavzu: Majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlari KOD TIF bo’yicha (Tashqi iqtisodiy faoliyatlar kodi) turlari. Sertifikatlashtirish tizimi. Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirish ketma-ketligi tizimi.
1.	Majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlari KOD TIF bo’yicha (Tashqi iqtisodiy faoliyatlar kodi) turlari. 
2.	Sertifikatlashtirish tizimi. Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirish ketma-ketligi tizimi.

2-mavzu: Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligining nazorati. Ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baholash va sertifikatni bekor qilish tartibotlari. Sertifikatlashtirilgan mahsulotni davlat ro’yxatiga olish.
1.	Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligining nazorati.
2.	Ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baholash va sertifikatni bekor qilish tartibotlari.
3.	Sertifikatlashtirilgan mahsulotni davlat ro’yxatiga olish.

3-mavzu: Go’sht yarim tayyor mahsulotlarini soxtalashtirish turlarini o’rganish va uni aniqlash uslublari
1. Yarimtayyor go’sht mahsulotlarini organoleptik ko’rsatkichlarini aniqlash.
2. Yarimtayyor go’sht mahsulotlarini sifat ko’rsatkichlarini me’yoriy hujjatlarga mosligini tahlil qilish. 
3. Soxtalashtirilganlik belgilarini tahlil usullaridan foydalanib aniqlash.

4-mavzu: Sut va sut mahsulotlari tarkibidagi kraxmal va un mavjudligini aniqlash.
1.	Sut va sut mahsulotlari tarkibidagi kraxmal mavjudligini aniqlash.
2.	Sut va sut mahsulotlari tarkibidagi un mavjudligini aniqlash.

AMALIY MASHG’ULOT MAZMUNI 

1-amaliy mashg’ulot
Majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlari KOD TIF bo’yicha (Tashqi iqtisodiy faoliyatlar kodi) turlari. Sertifikatlashtirish tizimi. Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirish ketma-ketligi tizimi.
Har bir mahsulotning turi bo’yicha TIF KODlar belgilangan va ular asosida mahsulotlar klassifikasiyalanadi. 
Umumjaxon klassifikatoriga asosan har bir mahsulot turi uchun kodlar beriladi. Ana shu kodlar asosida mahsulotlar import va eksport qilishda identifikasiyalanadi. 
Shu jumladan, O’zbekiston Respublikasida ham TIF KODlari bo’yicha bojxonadan mahsulotlar o’tkazish ishlari, ekspertiza ishlari hamda deklarasiya ishlari olib boriladi.
Sertifikatlashtirish bo’yicha ISO tarkibidagi qo’mita tomonidan tayerlangan xujjatda uchinchi tomon tarafga oshiriladigan sertifikatlashtirishning to’qqizta sxemasi berilgan bo’lib, respublikamizda xam aynan shu 8 ta sxema tadbiq etilgan.

2-amaliy mashg’ulot
Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligining nazorati. Ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baholash va sertifikatni bekor qilish tartibotlari. Sertifikatlashtirilgan mahsulotni davlat ro’yxatiga olish.
«Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga hamda O’zbekiston Respublikasi prezidentining «Mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini yanada oshirish va tovarlarni respublikaga noqonuniy olib kirishga qarshi kurashni kuchaytirish to’gprisida» 2013 yil 29 yanvardagi PQ-1913-son qaroriga muvofiq:
‑ Ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish va bojxonada rasmiylashtirish qoidalari tasdiqlangan.
‑ Iste’mol upakovkasiga (idishiga) ega bo’lgan dori-darmonlarni (TIF TN bo’yicha kodi 3004) import qilish davlat tilida majburiy markirovka qilingan holda amalga oshiriladi.
3-amaliy mashg’ulot
Go’sht yarimtayyor mahsulotlarini soxtalashtirish turlarini o’rganish va uni aniqlash uslublari
Kolbasa mahsulotlari tarkibidagi kraxmal miqdorini aniqlash.
Go’sht va go’sht mahsulotlarida nitrit va nitrat miqdorini aniqlash.
Kolbasa va go’sht mahsulotlarida osh tuzi (NaCl) ni aniqlash usuli.
4-amaliy mashg’ulot
Sut va sut mahsulotlari tarkibidagi kraxmal va un mavjudligini aniqlash.
Sut va sut mahsulotlari tarkibidagi kraxmal mavjudligini aniqlash.
Sut va sut mahsulotlari tarkibidagi un mavjudligini aniqlash.

5-amaliy mashg’ulot
Tomat mahsulotlari tarkibidagi kraxmalni aniqlash.
Tomat mahsulotlari tarkibidagi kraxmalni aniqlash.

O’QITISh SHAKLLARI
Mazkur modul bo’yicha quyidagi o’qitish shakllaridan foydalaniladi:
- ma’ruzalar, amaliy mashg’ulotlar (ma’lumotlar va texnologiyalarni anglab olish, aqliy qiziqishni rivojlantirish, nazariy bilimlarni mustahkamlash);
- davra suhbatlari (ko’rilayotgan loyiha yechimlari bo’yicha taklif berish qobiliyatini oshirish, eshitish, idrok qilish va mantiqiy xulosalar chiqarish);
- bahs va munozaralar (loyihalar yechimi bo’yicha dalillar va asosli argumentlarni taqdim qilish, eshitish va muammolar yechimini topish qobiliyatini rivojlantirish).

II. MODULNI O’QITISHDA FOYDALANILADIGAN 
INTERFAOL TA’LIM METODLARI

«FSMU» metodi
Texnologiyaning maqsadi: Mazkur texnologiya ishtirokchilardagi umumiy fikrlardan xususiy xulosalar chiqarish, taqqoslash, qiyoslash orqali axborotni o’zlashtirish, xulosalash, shuningdek, mustaqil ijodiy fikrlash ko’nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Mazkur texnologiyadan ma’ruza mashg’ulotlarida, mustahkamlashda, o’tilgan mavzuni so’rashda, uyga vazifa berishda hamda amaliy mashg’ulot natijalarini tahlil etishda foydalanish tavsiya etiladi. 
Texnologiyani   amalga oshirish tartibi:
- qatnashchilarga  mavzuga oid bo’lgan yakuniy xulosa yoki g’oya taklif etiladi;
- har bir ishtirokchiga FSMU texnologiyasining bosqichlari yozilgan qog’ozlarni tarqatiladi:

- ishtirokchilarning munosabatlari individual yoki guruhiy tartibda taqdimot qilinadi.
FSMU  tahlili  qatnashchilarda kasbiy-nazariy bilimlarni amaliy mashqlar va mavjud tajribalar asosida tezroq va muvaffaqiyatli o’zlashtirilishiga asos bo’ladi.
Namuna: “Sabzavot va meva marinadi” matnini yoritib bering?” savolini yo’naltiruvchi uslubiy tavsiyalar yordamida jadvalda javob berish
Yo’naltiruvchi uslubiy tavsiyalar:
Savol	Sabzavot va meva marinadi 	
(F)Fikringizni bayon eting		
(S)Fikringiz bayoniga sabab ko’rsating		
(M)Ko’rsatgan sababingizni isbotlovchi dalil keltiring		
(U)Fikringizni umumlashtiring		
“Sabzavot va meva marinadlari” mavzusiga  “FSMU” texnologiyasini qo’llanilishi
F	-	(fikringizni bayon eting)
Marinadli konservalar o’zga konservalardan farq qiladi.	
S	-	(fikringiz bayoniga sabab ko’rsating)
Marinadli konservalar tayyolash texnologiyasi, sifati va saqlash muddati bilan ajralib turadi.	
M	-	(ko’rsatgan bayoningizni asoslovchi dalil ko’rsating)
Marinadli eritma qo’shilib, pasterizasiyalangan so’ng saqlanish muddati ham o’zgaradi. 	
U	-	(fikringizni umumlashtiring)
Sabzavot va meva marinadlari tayyorlashda, boshqa konservalar tayyolashdagi texnologiyalaridan farqli o’laroq blanshirlanib, marinadli eritma yordamida pasterizasiyalangan holda tayyorlanadi.	

“Keys-stadi” metodi
«Keys-stadi» - inglizcha so’z bo’lib, («case» – aniq vaziyat, hodisa, «stadi» – o’rganmoq, tahlil qilmoq) aniq vaziyatlarni o’rganish,  tahlil qilish asosida o’qitishni amalga oshirishga qaratilgan metod hisoblanadi.  Mazkur metod dastlab 1921 yil Garvard universitetida amaliy vaziyatlardan iqtisodiy boshqaruv fanlarini o’rganishda foydalanish tartibida qo’llanilgan. Keysda  ochiq axborotlardan yoki aniq voqyea-hodisadan vaziyat sifatida tahlil uchun foydalanish mumkin. Keys harakatlari o’z ichiga quyidagilarni qamrab oladi:  Kim (Who), Qachon (When), Qayerda (Where), Nima uchun (Why), Qanday/ Qanaqa (How), Nima-natija (What).
“Keys metodi” ni  amalga oshirish bosqichlari
Ish 
bosqichlari	Faoliyat shakli 
va mazmuni	
1-bosqich: Keys va uning axborot ta’minoti bilan tanishtirish	•	yakka tartibdagi audio-vizual ish;
•	keys bilan tanishish(matnli, audio yoki media shaklda);
•	axborotni umumlashtirish;
•	axborot tahlili;
•	muammolarni aniqlash	
2-bosqich: Keysni aniqlashtirish va o’quv  topshirig’ni belgilash	•	individual va guruhda ishlash;
•	muammolarni dolzarblik iyerarxiyasini aniqlash;
•	asosiy muammoli vaziyatni belgilash	
3-bosqich: Keysdagi asosiy muammoni tahlil etish orqali o’quv topshirig’ining  yechimini izlash, hal etish yo’llarini ishlab chiqish	•	individual va guruhda ishlash;
•	muqobil yechim yo’llarini ishlab chiqish;
•	har bir yechimning imkoniyatlari va to’siqlarni tahlil qilish;
•	muqobil yechimlarni tanlash	
4-bosqich: Keys yechimini  yechimini shakllantirish va asoslash, taqdimot. 	•	yakka va guruhda ishlash;
•	muqobil variantlarni amalda qo’llash imkoniyatlarini asoslash;
•	ijodiy-loyiha taqdimotini tayyorlash;
•	yakuniy xulosa va vaziyat yechimining amaliy aspektlarini yoritish	

“Assesment”  metodi
Metodning maqsadi: mazkur metod ta’lim oluvchilarning bilim darajasini  baholash, nazorat qilish, o’zlashtirish ko’rsatkichi va amaliy ko’nikmalarini tekshirishga yo’naltirilgan.  Mazkur texnika orqali ta’lim oluvchilarning  bilish  faoliyati turli  yo’nalishlar (test, amaliy ko’nikmalar, muammoli vaziyatlar mashqi, qiyosiy tahlil, simptomlarni aniqlash) bo’yicha tashhis qilinadi va baholanadi. 
Metodni amalga oshirish tartibi:
“Assesment”lardan  ma’ruza mashg’ulotlarida talabalarning yoki qatnashchilarning mavjud bilim darajasini o’rganishda, yangi ma’lumot-larni bayon qilishda, seminar,  amaliy mashg’ulotlarda esa mavzu yoki ma’lumotlarni o’zlashtirish darajasini baholash, shuningdek, o’z-o’zini baholash maqsadida individual shaklda  foydalanish tavsiya etiladi. Shuningdek, o’qituvchining ijodiy yondashuvi hamda o’quv maqsadlaridan kelib chiqib,  assesmentga qo’shimcha topshiriqlarni kiritish mumkin. 
Namuna. Har bir katakdagi to’g’ri javob 5 ball yoki 1-5 balgacha baholanishi mumkin.

TEST
1. Organoleptik baholash usulining mohiyati 
A) degustasion komissiya tomonidan berilgan baho 
B) DSt idorasi tomonidan berilgan baho 
V) Markaziy laboratoriya tomonidan berilgan baho
G) Iste’molchilardan tashkil topgan komissiya tomonidan berilgan baho		MUAMMOLI VAZIYAT
     Mahsulotlarni sifatini aniqlashda tahlil uslublari:    	
SIMPTOM
          Oziq-ovqat mahsulotlarining sifati – mahsulotning ....................  ko’rsatkichlari asosida aniqlanadi.
		AMALIY KO’NIKMA
     Oziq-ovqat mahsulotlari sifa-tini aniqlashning innovasion usullariga doir.

“Insert” metodi
Metodning maqsadi: Mazkur metod o’quvchilarda yangi axborotlar tizimini qabul qilish va bilmlarni o’zlashtirilishini yengillashtirish maqsadida qo’llaniladi, shuningdek, bu metod o’quvchilar uchun xotira mashqi vazifasini ham o’taydi.
Metodni amalga oshirish tartibi:
- o’qituvchi mashg’ulotga qadar mavzuning asosiy tushunchalari mazmuni yoritilgan input-matnni tarqatma yoki taqdimot ko’rinishida tayyorlaydi;
- yangi mavzu mohiyatini yorituvchi matn ta’lim oluvchilarga  tarqati-ladi yoki taqdimot ko’rinishida namoyish  etiladi;
- ta’lim oluvchilar  individual tarzda matn bilan tanishib chiqib, o’z shaxsiy qarashlarini maxsus  belgilar orqali ifodalaydilar. Matn bilan ishlashda talabalar yoki qatnashchilarga quyidagi maxsus belgilardan foydalanish tavsiya etiladi:

Belgilar
	1-matn	2-matn	3-matn	
“V” – tanish ma’lumot.	
			
“?” – mazkur ma’lumotni tushunmadim, izoh kerak.				
“+”  bu ma’lumot men uchun yangilik.		
		
“– ” bu fikr yoki mazkur ma’lumotga qarshiman?		

Belgilangan vaqt yakunlangach,  ta’lim oluvchilar uchun notanish va tushunarsiz bo’lgan ma’lumotlar o’qituvchi tomonidan tahlil qilinib, izohlanadi,  ularning mohiyati to’liq yoritiladi.  Savollarga javob beriladi va mashg’ulot yakunlanadi.
Venn Diagrammasi metodi
Metodning maqsadi:  Bu metod grafik tasvir orqali o’qitishni tashkil etish shakli bo’lib, u ikkita o’zaro kesishgan aylana tasviri orqali ifodalanadi. Mazkur metod turli tushunchalar, asoslar, tasavurlarning analiz va sintezini ikki aspekt orqali ko’rib chiqish, ularning umumiy va farqlovchi jihatlarini aniqlash, taqqoslash imkonini beradi.
Metodni amalga oshirish tartibi:
- ishtirokchilar ikki kishidan iborat juftliklarga birlashtiri-ladilar va ularga ko’rib chiqilayotgan tushuncha yoki asosning o’ziga xos, farqli jihatlarini (yoki aksi) doiralar ichiga yozib chiqish taklif etiladi;
- navbatdagi bosqichda ishtirokchilar to’rt kishidan iborat kichik guruhlarga birlashtiriladi va har bir juftlik o’z tahlili bilan guruh a’zolarini tanishtiradilar;
- juftliklarning tahlili eshitilgach, ular birgalashib, ko’rib chiqilayotgan muammo yohud tushunchalarning umumiy jihatlarini (yoki farqli) izlab topadilar, umumlashtiradilar va doirachalarning kesishgan qismiga yozadilar.
Klaster (g’uncha, bog’lam) usuli Pedagogik, didaktik strategiyaning muayyan shakli bo’lib, u talaba (o’quvchi)larga ixtiyoriy muammo (mavzular) hususida erkin, ochiq o’ylash va shaxsiy firlarni bemalol bayon etish uchun sharoit yaratishga yordam beradi. Mazkur usul turli hil g’oyalar o’rtasidagi aloqalar to’g’risida fikrlash imkoniyatini beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi. "Klaster" usuli aniq obyektga yo’naltirilmagan fikrlash shakli sanaladi. Undan foydalanish inson miya faoliyatining ishlash tamoyili bilan bog’liq ravishda amalga oshadi. Ushbu usul muayyan mavzuning talaba (o’quvchi)lar tomonidan chuqur hamda puxta o’zlashtirilguniga qadar fikrlash faoliyatining bir maromda bo’lishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Stil va stil g’oyasiga muvofiq ishlab chiqilgan "Klaster" usuli puxta o’ylangan strategiya bo’lib, undan talaba (o’quvchi)lar, bilan yakka tartibda yoki guruh asosida tashkil etiladigan mashg’ulotlar jarayonida foydalanish mumkin. Usul guruh asosida tashkil etilayotgan mashg’ulotlarda talaba (o’quvchi)lar tomonidan bildirilayotgan g’oyalarning majmui tarzida namoyon bo’ladi. Bu esa ilgari surilgan g’oyalarni umumlashtirish   va   ular   o’rtasidagi   aloqalarni   torish   imkoniyatini yaratadi.
"Klaster" usulidan foydalanishda quyidagi shartlarga rioya etish talab etiladi:
- Nimaniki o’ylagan bo’lsangiz shuni qog’ozga yozing, fikringizning sifati to’g’risida o’ylab o’tirmay, ularni shunchaki yozib boring;
- Yezuvingizning orfografiyasi yoki boshqa jihatlariga e’tibor bermang;
- Belgilangan  vaqt nihoyasiga  yetmaguncha, yozishdan  to’xtamang. Agar ma’lum muddat biror bir g’oyani o’ylay olmasangiz, u holda qog’ozga biror narsaning rasmini chiza boshlang. Bu harakatni yangi g’oya tug’ilgunga qadar davom ettiring;
- Muayyan tushuncha doirasida imkon qadar ko’proq yangi g’oyalarni ilgari surish hamda mazkur g’oyalar o’rtasidagi o’zaro aloqadorlik (bog’liqlikni)ni ko’rsatishga harakat qiling. G’oyalar yig’indisini sifati  va ular o’rtasidagi aloqalarni  ko’rsatishni cheklamang.

III. NAZARIY MATERIALLAR

1-mavzu: MAJBURIY SERTIFIKATLASHTIRILADIGAN OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI KOD TIF BO’YIChA (TASHQI IQTISODIY FAOLIYATLAR KODI) TURLARI. SERTIFIKATLASHTIRISh TIZIMI. OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI SERTIFIKATLASHTIRISH KETMA-KETLIGI TIZIMI.	

Reja:
1. Majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlari KOD TIF bo’yicha (Tashqi iqtisodiy faoliyatlar kodi) turlari.
2. Sertifikatlashtirish tizmalari (sxemalari).
3. Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlshtirish ketma-ketligi tizmasi. Sertifikatlashtirish uchun zarur bo’lgan me’yoriy hujjatlar.
Tayanch iboralar: Sertifikat, identifikasiya, soxtalashtirish, sifat, suv, shakar, saxaroza, kraxmal, ekspert, kislota, taqqoslash, ekspert, organoleptik baholash, muhr, vizual, aprobasiya.

Identifikasiya tushunchasi
Ishlab chiqarish  tovarlarini  indefikasiyalashning  tartibi  va   umumiy  qoidalarini  o’rganish. Lug’atlarda  “identifikatsiyalash” termini  (lotincha identificure ) ya’ni bir narsani  boshqa  bir  narsa  bilan  to’g’ri  kelganini  aniqlash. Tovarlarni  indefikasiyalashda  tekshirilayotgan  tovarlarni bir  turdagi  analoglariga  (namuna, bazavoy  modeli)  mos  kelishi  aniqlanadi.
Davlat standarti mahsulotlarini taqqoslash tizimini taxminan matematik modellashtirish va optimallashtirish asosida olib borish mumkin.
Identifikasiya – bu taqqoslashdir. 
Misol: Kolbasa turlari bo’yicha:	
1. Organoleptik. 2. Fizik-kimyoviy.
Davlat standarti bo’yicha olingan va  Davlat standarti talabiga javob bermaydi.
Mahsulotni identifikatsiyalash - bu aniq bir maxsulot namunasi va uning bayoniga mosligini aniqlash tushuniladi.
Mahsulot bayoni esa mos xujjatlarda belgilangan, mahsulotlarni tavsiflovchi talablar, ko’rsatkichlar, parametrlar va belgilar to’plami hisoblanadi.
Identifikatsiyalash natijalari aniq mahsulot namunasi va uning bayoniga mos yoki mos kelmasligini ifodalovchi xulosa tushuniladi.
Identifikatsiyaning maqsad va vazifalari
Mahsulotni identifikatsiyalashni maqsadi quyidagilardan iborat:
1. Ishlab chiqaruvchidan iste’molchini himoya qilish.
2. Atrof-muhitga iste’molchining sog’lig’iga mahsulotning xavfsiz-ligi kafolatlanadi.
Mahsulotni identifikatsiyalash quyidagi organlar orqali amalga oshiriladi:
1. Sertifikatlash organlari.
2. Ijro hujjatlari organlari.
3. Davlatning belgilangan qonunlari va uning me’yoriy hamda huquqiy dalolatnomalari belgilangan holatda tashkilot va boshqa organlar.
Aniq mahsulot namunasi va uning bayoniga mosligini tasdiqlash uchun mahsulot talablari, ko’rsatkichlari, parametrlari va belgilari bo’yicha identifikatsiyalashni amalga oshirish yetarli hisoblanadi.
Identifikatsiyalash vazifasiga bog’liq holda mahsulotni xususiyatidan kelib chiqqan xolda quyidagi usullardan biridan foydalanishimiz mumkin:
1. Xizmat bo’yicha. 
2. Instrumental vosita bo’yicha.
3. Organoleptik.
4. Aprobasiya (qo’llash).
5. Sinov tajriba.
Aniq bir mahsulotni identifikatsiyalash natijalari xulosa berish ko’rinishida yoki bir xil turdagi mahsulotni sertifikatlash tartib qoidalarida keltirilgan tartib bo’yicha rasmiylashtiriladi. Xulosani tayyorlash vaqtida namunani sinovdan o’tkazish organoleptik va vizual orqali tekshirish instrumental vositalarni qo’llash, xujjatlarni ekspertizalash natijalaridan foydalanish mumkin. Xulosaga identifikatsiyalash olib olib boruvchi organning rasmiy vakili yoki ekspert  tomonidan imzo qo’yiladi va tashkilot muhri bosiladi.

Majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlari KOD TIF bo’yicha (Tashqi iqtisodiy faoliyatlar kodi) turlari

Sertifikatlashtirish ikki xil ya’ni, majburiy va ixtiyoriy xarakterga ega bo’ladi. Majburiy sertifikatlash qonunlar va qonuniy aktlar asosida amalga oshiriladi va tovar (jarayonlar, xizmatlarning), texnik reglamentlar talablariga va standartlarning majburiy talablariga mosligini isbotlashni ta’minlaydi.
Ushbu normativ hujjatlarning majburiy talablari xavfsizlik in-sonlarning sog’ligini himoya qilish va atrof - muhitni muhofaza qilishga qaratilganligi sababli majburiy sertifikatlashning asosiy yo’nalishi bo’lib xavfsizlik va yekologiklik hisoblanadi.
Mahsulot ni u yoki bu sertifikatlashtirishga oidligi, uni tashqi mu-hitga, inson salomatligiga ta’siri asosiy mezon hisoblanadi. Ana shuning uchun tashqi muhitga, inson salomatligiga ta’sir ko’rsatuvchi mahsulotlar albatta majburiy sertifikatlashtirishga mansub bo’ladi, qolgan mahsulotlar esa sertifikatlashtirilishi ixtiyoriydir,
Majburiy sertifikatlashtirish deganda sertifikatlashtirish xuquqiga ega bo’lgan idora tomonidan mahsulot  jarayon xizmatining standartlaridagi majburiy talablariga muvofiqligini tasdiqlash tushuniladi.
Ixtiyoriy sertifikatlashtirish deganda ishlab chiqaruvchi (bajaruv-chi), sotuvchi (ta’minlovchi) yoki iste’molchi tashabbusi bilan ixtiyoriy ravishda o’tkaziladigan sertifikatlashtirish tushuniladi.
Hozirgi sharoitda tashki mamlakatlar bilan savdoni, mamlakatlararo iqtisodiy aloqalarni, fan va texnikani rivojlanishi uchun xamda chikarilayotgan mahsulotlarni sifatini yaxshilash, ularni raqobatbardoshlik qobiliyatini oshirish uchun muntazam ravishda sinovlardan o’tkazish ehtiyoji ortib bormoqda. Sinovlarni ko’pincha uchinchi tomon deb ataluvchi shaxs yoki tashkilot amalga oshiradi. U ko’riladigan masalada qatnashayotgan tomonlar odatda ta’minlovchining (birinchi tomon) va xaridorning (ikkinchi tomon) manfaatlarini ximoya qilib, mutlaqo mustaqil ravishda ish ko’radilar. Uchinchi tomon tarafidan qilinadigan sertifikatlashtirish ishlab chiqaruvchilarining ishonchiga sazovor bo’lmoqda va shu sababli bunday yo’l keng qo’llanilib, salmoqli ravishda tarqalmoqda. Turli mamlakatlarda uchinchi tomon tarafidan bajarilayotgan sertifikatlashtirish tizimini tashkil yetish amalda shuni ko’rsatmokdaki, uni turlicha tashkil qilish mumkin ekan: ishlab chiqaruvchi assosiatsiyalar, yirik iste’molchilar, standartlashtirish milliy tashkilotlari tomonidan, masalan, Fransiya va Angliyada 60-yillar boshida iste’molchilar tomonidan harbiy maqsadlar uchun elektronika mahsulotlarini sertifikatlashtirish tizimi yaratildi.
Ayrim olingan mamlakat miqyosida yaratilgan milliy tizimlar majburiy bo’lgan standartlar doirasini qamrab oladi. Masalan: birinchilar qatorida milliy miqyosida qimmatbaxo toshlarni sertifikatlashtirish tizimlari qo’llanilgan.
Sertifikatlashtirish tushunchasi keng ma’noda uchinchi tomon tarafidan o’tkaziladigan texnikaviy me’yoriga, ish uslubiga, qoidaga muvofiqligini qamrab olgan xar qanday tekshiruvdir. Shuning uchun sertifikatlashtirishni tekshiruv deb hisoblab, bosim ostidagi idishlarni portlash xavfidan ximoyalangan qurilmalarning, atom reaktorlarining va tog’ texnikasining ishlatishdagi xavsizligini ta’minlash uchun texnikaviy nazorat urgatuvchi idoralar shartli tekshiruvni amalga oshiradi.
Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 28 apreldagi 122-qarori 1-ilovasiga asosan, 77 turdagi mahsulot majburiy sertifikatlanishi belgilab berilgan. Unga ko’ra mahsulotlar KOD TIF 2007 versiyasiga asosan belgilab berilgan. Ushbu mahsulotlar ichiga oziq-ovqat mahsulotlari, qurilish mahsulotlari, yengil sanoat mahsulotlari, mashinasozlik jihozlari, yog’ochsozlik buyumlari, dori va dori vositalari kiradi. Har bir mahsulotning turi bo’yicha TIF KODlar belgilangan va ular asosida mahsulotlar klassifikasiyalangan. Umumjaxon klassifikatoriga asosan har bir mahsulot turi uchun kodlar beriladi. Ana shu kodlar asosida mahsulotlar import va eksport qilishda identifikasiyalanadi. Shu jumladan, O’zbekiston Respublikasida ham TIF KODlari bo’yicha bojxonadan mahsulotlar o’tkazish ishlari, ekspertiza ishlari hamda deklaratsiya ishlari olib boriladi. Quyida O’zbekiston Respublikasi sertifikatini e’tirof etuvchi (tan oluvchi) davlatlar ro’yhati keltirilgan.
1-jadval
O’zbekiston Respublikasi sertifikatini e’tirof etuvchi (tan oluvchi) davlatlar
№	Davlatlar nomi	№	Davlatlar nomi	
1	Avstriya	26	Niderlandiya	
2	Azerbaydjan	27	Yangi Zelandiya	
3	Avstraliya	28	Norvegiya	
4	Argentina	29	BAA	
5	Belgiya	30
31	Polsha	
6	Belarusiya	31	Portugaliya	
7	Braziliya	32	Rossiya Federasiyasi	
8	Velikobritaniya	33	Ruminiya	
9	Vengriya	34	Singapur	
10	Vetnam	35	Slovakiya	
11	Germaniya	36	Sloveniya	
12	Gonkong	37	AQSh	
13	Gresiya	38	Tayvan	
14	Daniya	39	Turkiya	
15	Izrail	40	Ukraina	
16	Hindiston	41	Finlandiya	
17	Indoneziya	42	Fransiya	
18	Irlandiya	43	Xorvatiya	
19	Ispaniya	44	Chexiya	
20	Italiya	45	Chili	
21	Kanada	46	Shveysariya	
22	Xitoy	47	Shvesiya	
23	Lyuksemburg	48	JAR	
24	Malayziya	49
50	Janubiy Koreya	
25	Meksika	50	Yaponiya	

Sertifikatlashtirish tizmalari (sxemalari)
Sertifikatlashtirish bo’yicha ISO tarkibidagi qo’mita tomonidan tayerlangan xujjatda uchinchi tomon tarafga oshiriladigan sertifikatlashtirishning to’qqizta sxemasi berilgan bo’lib, respublikamizda xam aynan shu 8 ta sxema tadbiq etilgan:
Birinchi sxema. Bu sxema bilan fakat mahsulot  namunalari turlarini standartlar talablariga muvofiqligini maxsus tasdiklangan sinov tashkilotlarida sinovdan o’tkaziladi. Bu xildagi sertifikatlashtirishda sinovga taqdim yetilgan namunani belgilangan talablarga muvofiqligi tasdiqlanadi, xolos. Bu yil o’zining soddaligi va unga ko’p harajat talab qilmasligi tufayli milliy va xalqaro savdo munosabatlarida muayyan darajada tarqalgan.
Ikkinchi sxema. Bu sxemada mahsulot ning namuna turlarini maxsus tasdiqlangan sinov tashkilotlarida sinovdan o’tkazilib, so’ngra uning sifatini savdo shaxobchalaridan vaqti-vaqti bilan olinadigan namunalar asosida nazorat qilib boriladi. Bu usul taqdim etilgan namunalar sifatini baholash bilan seriyali chiqayetgan mahsulot ning sifatini xam baxolash imkonini beradi. Usulning afzalligi uning soddaligidadir. Uning kamchiligiga esa nazorat sinovlar natijasiga qarab, agar mahsulot  standart talablariga nomuvofiqligi aniqlanilsa, baribir uni savdo shaxobchalaridan chiqarib tashlash mumkin bo’lmaydi yoki uni chiqarib tashlash uchun birmuncha qiyinchiliklar tug’iladi.
Uchinchi sxema. Mahsulot  namunalarining turlarini maxsus tasdiq-langan sinov tashkilotlarida o’tkazish, sungra sotuvchi yeki istehmolchiga yubormasdan turib vaqti-vaqti bilan namunalarning tekshiruvini nazorat qilishga asoslanadi. Ikkinchi sxemadan farqlanuvchi tomoni shuki mahsulot  savdo shaxobchalariga tushmasdan turib, sinov nazorati o’tkaziladi va standartga muvofiqligi aniqlansa, mahsulot ning iste’molchiga jo’natilishi to’xtatiladi.
To’rtinchi sxema. Mahsulot namunalarining turlarini xuddi 1-3-sxemalardek sinovdan o’tkazishga assoslangan bo’lib, so’ngra savdo shaxobchasidagi xamda ishlab chiqarishdan olingan namunalarining tekshirish nazorati vaqti-vaqti bilan o’tkazish orqali mahsulot ning sifati hisobga olinadi. Bu xolda mahsulot  ishlab chiqarilgan bo’lib, uning chiqarilishiga ma’lum xarajatlar bo’lgandan keyin standart talablariga nomuvofiqligi aniqlanadi.
Beshinchi sxema. Bu sxema mahsulot namuna turlarini tasdiqlangan sinov tashkilotlarida o’tkazishga va mahsulot ishlab chiqarishning sifatini baxolashga asoslangan bo’lib, so’ngra savdo shaxobchasida va ishlab chiqarishda namunalar sifatini nazorat qilib boriladi. Bu sertifikatlashtirish usuli faqat mahsulot ning sifatini nazorat qilibgina qolmay, balki korxonada chiqariladigan mahsulot ning sifatini kerakli darajada bo’lishini xam nazorat qiladi. Tabiiyki, korxonada mahsulot  sifatini ta’minlashda, tizimni baxolanishida va uning mezonini aniqlash muxim axamiyatga ega. Ushbu usul sanoati rivojlangan mamlakatlarida xamda xalqaro sertifikatlashtirish tizimlarida eng ko’p tarqalgan sxemadir. Birinchi-turtinchi sxemalariga qaraganda bu sxema eng murakkab va nisbatan qimmatroq turadigan sxema bo’lib, uning afzalligi iste’molchi mahsulot  sifat darajasini yuqori ekanligiga ishonch xosil qiladi, bu esa asosiy mezon hisoblanadi.
Oltinchi sxema. Faqat korxonadagi mahsulotning sifatini ta’min-lash bilan tizimini baxolashini o’tkazishga mo’ljallangan. Bu usul ayrim vaqtda korxona-tayerlovchini attestatlash deb xam yuritiladi. Bu xil sertifikatlashtirishda faqat korxonaning belgilangan sifat darajadagi mahsulot ni chiqarish qobiliyati baxolanadi.
Yettinchi sxema. Mahsulotning xar bir tayerlangan partiyasidan sinov-larga tanlab olishga assoslangan. Tanlab olish sinovlarning natijalariga qarab partiyani ortish uchun qaror qabul qilinishi aniqlanadi. Bu xildagi sertifikatlashtirish uchun tanlanmaning hajmi aniqlanishi lozim, bu esa tayerlangan partiyaning katta-kichikligiga maqbul bo’ladigan sifat darajasiga bog’liq. Qabul qilingan qoidaga asosan tanlanmani to’plash vakolatlangan sinov tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladi. Bu xil sertifikatlashtirish qo’llanilishi statistik usulni qo’llash bilan bog’liqdir.
Sakkizinchi sxema. Har bir tayyorlangan, ayrim buyumning standartlar talabiga muvofiqligi sinovlar o’tkazib aniqlashga assoslangan. Bu sertifikatlashtirish usulida yuqorida sxemalarga qaraganda ta’minlovchining ma’suliyati ancha yuqori. Tabiiyki muvaffaqiyatli sinovlardan o’tgan buyumlargina sertifikat yoki muvofiqlik belgisini oladi. 8-sxema mahsulotga nisbatan yuqori va qat’iyroq talablar qo’yilganda ishlatilishga asoslangan yoki mahsulotning ishlatilishi natijasida standart talablarga moye kelmasligi iste’molchiga katta iqtisodiy zarar yetkazganida qo’llaniladi. Bu xil sertifikatlashtirish qimmatbaxo metallardan va qotishmalardan tayerlanadigan buyumlarda ko’prok qo’llaniladi. Bundan asosiy maqsad qimmatbaxo metallarning belgilangan miqdorini, tarkibini va buyumning tozaligini tekshirishdir.
Buyuk Britaniya instituti tomonidan sertifikatlashtirishning yangi xili yaratilib, bu usul bilan faqat ishlab chiqarishdagi texnologik jarayen-larini tasdiqlanishi (attestatlanishi)ga asoslangan.
To’qqizinchi sxema. Bu sxema mahsulot ni sertifikatlashtirishda qo’llaniladi va mahsulot ning xavfsizlik talablariga muvofiqligini deklarasiya  qilishni nazarda tutadi. Mazkur sxemada, ishlab chiqaruvchining hohishiga ko’ra, muvofiqlik belgisi qo’llanilishi mumkin.
Majburiy tartibda sertifikatlashtiriladigan, shuningdek ularning muvofiqligi muvofiqlik deklarasiyasi bilan tasdiqlanishi mumkin bo’lgan mahsulotlar ro’yxati O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
Hozirgi zamon adabiyotida har bir sertifikatlashtirish sxemasining afzalligi va kamchiliklari tahlil yetilgan. Bularning ichida eng mukammal va murakkabi beshinchi sxemadir. Bu sxema to’liq bo’lganligi uchun uni asos qilib olib, hozirgi zamon xalqaro sertifikatlashtirish tizimi yaratilmoqda.
3; 4; 5; 7; 8; 9; sxemalar bo’yicha sertifikatlashtirilgan mahsulot  muvofiqlik belgisi bilan tamg’alanishi (markirovka qilinishi) mumkin.
Xozirgi zamon adabiyotida har bir sertifikatlashtirish sxemasining afzalligi va kamchiliklari tahlil etilgan. Bularning ichida eng mukammal va murakkabi beshinchi sxemadir. Bu sxema to’liq bo’lganligi uchun uni asos qilib olib, hozirgi zamon xalqaro sertifikatlashtirish tizimini yaratilmoqda.
Sertifikatlashtirish tizimlarini boshqaruvchi idora muayyan turdagi mahsulot  sifatining nazoratini tashkil etish, standartlarga rioya qilishni majburiy talab etishini, iste’molchi va savdo talablarini ye’tiborga olib, mamlakatdagi amalda bo’lgan qonunlar va meyoriy xujjatlar asosida o’z ishini tashkil etadi.
Sertifikatlashtirish idorasi sinovlarni o’tkazish, korxonadagi va savdo shaxobchasidagi mahsulot ning sifatini nazorat qilish xamda nazoratni tashkil qilish va shunga o’xshashlarni bajarib uchinchi tomon vazifasini bajaradi.

Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlshtirish ketma-ketligi tizmasi. Sertifikatlashtirish uchun zarur bo’lgan me’yoriy hujjatlar

Ushbu sertifikatlashtirish Nizomning buzilishida aybdor bo’lgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob berishadi.
1. Ariza beruvchi zarur hollarda gigiyenik xulosa olish uchun hududiy sanitariya nazorati organiga zarur hujjatlarni ilova qilgan holda ariza beradi.
Hududiy davlat sanitariya nazorati organi belgilangan tartibda joyiga borgan holda laboratoriya sinovlari o’tkazish uchun mahsulotlardan namuna oladi va obhyektni tekshiradi.

Mahsulotlarni sertifikatlashtirish tartiboti sxemasi

1a. Chorva mahsulotlari uchun hududiy sanitariya nazorati organi ariza beruvchidan hujjatlar olingan kundan keyingi kundan kechikmasdan tuman (shahar) veterinariya xizmati organiga buyurtmanoma jo’natadi.
1b. Veterinariya xizmati organi uch kun muddatda hududiy sanitariya nazorati organiga veterinariya xulosasini yoki xulosa berishni rad etishga sabab bo’lgan aniq qonun hujjatlari normalarini ko’rsatgan holda yozma javob yuboradi.
Veterinariya xizmati organi 20 kungacha izolyasiyalash-cheklash (karantin) choralarini belgilash huquqiga ega. Bunda veterinariya xulosasini berish tartiboti karantin muddati tugagunga qadar to’xtatib turiladi.
1v. O’simlik mahsulotlari uchun hududiy sanitariya organi ariza beruvchidan hujjatlar olingan kundan keyingi kundan kechikmasdan tuman (shahar) o’simliklar karantini davlat xizmati organiga buyurtmanoma jo’natadi.
1g. O’simliklar karantini davlat xizmati organi ikki kun muddatda fitosanitariya xulosasi yoki salbiy xulosa beradi.
2. Laboratoriya sinovlari, shuningdek veterinariya hamda fitosanitariya xulosalaridan ijobiy natija olinganda, hududiy sanitariya nazorati organi ariza beruvchiga gigiyenik xulosa beradi.
3,4. Ariza beruvchi o’z xohishiga ko’ra, tashkilot va ishlab chiqaradigan mahsuloti shtrixli kodda foydalaniladigan tovar kodini olish uchun «GS1 Uzbekistan»ga murojaat qilishi mumkin.
5. Ariza beruvchi muvofiqlik sertifikati olish uchun sertifikatlash bo’yicha akkreditasiya qilingan organga zarur hujjatlarni ilova qilgan holda ariza taqdim yetadi. (Ariza gigiyenik xulosa olish uchun beriladigan ariza bilan bir vaqtda berilishi mumkin).
6. Sertifikatlash bo’yicha akkreditasiya qilingan organ 15 ish kunidan ortiq bo’lmagan muddatda muvofiqlik sertifikati yoki aniq qonun hujjatlari normalarini ko’rsatgan holda yozma rad javobini beradi.
Sertifikatlashtirish uchun zarur boladigan meyoriy hujjatlar.
Sertifikatlashtirish uchun O’zbekiston Respublikasida amalda qo’llanilayotgan me’yoriy hujjatlar jumladan: Vazirlar Mahkamasi qarorlari, texnikaviy hujjatlar, davlatlararo hujjatlar (GOST),  SaNQvaM ga rioya qilgan holda hujjatlardan foydalaniladi. Masalan birgina sertifikatlashtirish ishlarini amalga oshirishda Vazirlar Mahkamasining 122-qarori 2011 yildan buyon amalda qo’llanilib kelinmoqda. Ushbu xujjatda sertifikatlashtirish tartibotlari qayd etilgan. Har bir oziq-ovqat mahsulot turlari uchun amalda qo’llanilayotgan MH qo’llaniladi,  masalan paxta moyi uchun O’zDSt 816:2012 davlat standarti talablari o’rnatilgan. Ushbu standart asosida mahsulotga muvofiqlik sertifikati rasmiylashtiriladi. Shu asnoda har bir mahsulotning texnikaviy shartlari aks yettirilgan me’yoriy hujjatlar mavjud bo’ladi. Ushbu hujjatlarni qidirish uchun O’zstandart agentligi axborot-resurslari markaziga murojaat yetiladi. Qiziquvchilar uchun u yerda kutibxona mavjud bo’lib kutubxonada klassifikator mavjud. Klassifikator orqali mahsulot uchun zarur bo’lgan davlat standarti yoki bo’lmasa, davlatlararo standart qidirib to’iladi.  SanQvaM bu sanitar qoidalar va me’yorlar, ushbu xujjatlar to’plamida oziq-ovqat mahsulotlariga xavfsizlik va gigiyenik talablar qo’yilgan. 

Nazorat uchun savollar
1. Sertifikatlashtirish uchun umumiy necha kun belgilangan?
2. Gigiyenik sertifikat berish uchun necha kun belgilangan?
3. Shtrix kod olish majburiymi?
4. Muvofiqlik sertifikatini olish uchun amalda necha kun kerak bo’ladi?
5. Sertifikatlashtirish sxemalari qaysi tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan?
6. Qaysi sertifikatlashtirish sxemalari eng oddiy sertifikat-lashtirish sxemasi hisoblanadi?

2-mavzu: OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI SERTIFIKATLASHTIRIShDA YORLIQ QOG’OZLARNI VA ULARNI MAHSULOT SIFATI VA TARKIBIGA MOSLIGINING NAZORATI. IShLAB ChIQARISHDA ANIQLANGAN KAMCHILIKLARNI BAHOLASH VA SERTIFIKATNI BEKOR QILISH TARTIBOTLARI. SERTIFIKATLASHTIRILGAN MAHSULOTNI DAVLAT RO’YXATIGA OLISh.	

Reja:
1.	Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’oz-larni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligini nazorati.
2.	Ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baxolash va sertifikatni bekor qilish tartibotlari.
3.	Sertifikatlashtirilgan mahsulotni davlat ro’yxatiga olish.
Tayanch iboralar: Davlat organi, mahsulot, standart talablar, ishlab chiqaruvchi.

Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligini nazorati
«Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga hamda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini yanada oshirish va tovarlarni respublikaga noqonuniy olib kirishga qarshi kurashni kuchaytirish to’grisida» 2013 yil 29 yanvardagi PQ-1913-son qaroriga muvofiq:
‑ Ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish va bojxonada rasmiylashtirish qoidalari tasdiqlangan.
‑ Istehmol upakovkasiga (idishiga) ega bo’lgan dori-darmonlarni (TIF TN bo’yicha kodi 3004) import qilish davlat tilida majburiy markirovka qilingan holda amalga oshiriladi.
Import qilinadigan dori-darmonlarni markirovka qilish iste’mol upakovkasiga (idishiga) iste’molchi uchun davlat tilidagi axborotni qistirma varaqa shaklida joylashtirish yo’li bilan, upakovkasida qo’shimcha markirovkasiz amalga oshiriladi. Ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan qo’yiladigan davlat tilidagi markirovkasi mavjud bo’lmagan taqdirda import qilinayotgan dori-darmonlarni ular O’zbekiston Respublikasi hududiga olib kirilgandan keyin, bojxona omborida saqlash vaqtida, guruhli upakovkaga davlat tilidagi qistirmalarning tegishli birliklarini joylashtirish yo’li bilan markirovka qilishga yo’l qo’yiladi.
Dori-darmonlar markirovkasining davlat tilidagi matni O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni saqlash vazirligining Dori-darmonlar va tibbiy texnika sifatini nazorat qilish bosh boshqarmasi tomonidan tasdiqlanadi.
- O’zbekiston Respublikasi Davlat bojxona qo’mitasi, Davlat soliq qo’mitasi Adliya vazirligi hamda manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda o’zlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.
Ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish va bojxonada rasmiylashtirish qoidalari:
Ushbu Qoidalar «Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga hamda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini yanada oshirish va tovarlarni Respublikaga noqonuniy olib kirishga qarshi kurashni kuchaytirish to’g’risida» 2013 yil 29 yanvardagi PQ-1913-son qaroriga muvofiq ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish va bojxonada rasmiylashtirish shartlarini belgilaydi.
2017 yil 7 iyul, 476-sonli “Oziq-ovqat mahsulotlariga tegib turadigan qadoqlarning xavfsizligi” to’g’risidagi umumiy texnik reglamentiiga asosan quyidagi asosiy tushunchalar qo’llaniladi:
birka — og’irligini, borish joyini, tayyorlanishini, tarkibini, yegasini yoki boshqa mahlumotlarni belgilash uchun tovarni ishlab chiqarish vaqtida qo’yiladigan yozuv yozilgan (qog’oz, yog’och, karton, charm, metall va boshqalardan tayyorlangan) plastinka; 
leybl — ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ip yoki tasma yordamida tovarga mahkamlanadigan, yozuv yozilgan yorliq; 
markirovka — import qilinadigan tovarning iste’mol upakovkasidagi va (yoki) idishdagi matn, rasmlar yoki ma’lumot beruvchi belgilar; 
stiker — etiketka yoki upakovkaga kirmagan qo’shimcha ma’lumotlarni joylashtirish uchun xizmat qiladigan maxsus yelim qatlamli etiketka; 
idish — o’zida mahsulotni joylashtirish uchun buyumni ifodalaydigan upakovkaning asosiy elementi; 
transport idishi — mustaqil transport birligini hosil qiluvchi idish; 
upakovka — mahsulotni shikastlanish va nobudgarchilikdan, atrof muhitni ifloslanishdan himoya qilishni ta’minlaydigan vosita yoki vositalar majmui, shuningdek mahsulotning aylanish jarayoni; 
iste’mol upakovkasi — transport idishi funksiyasini bajarmaydigan, iste’molchiga mahsulot bilan birgalikda tushgan idish; 
etiketka — tovarni ishlab chiqarishda ishlab chiqaruvchi korxonaning savdo markasi, nomi, ishlab chiqarilgan sanasi, yaroqlilik muddati va (yoki) tovar to’g’risidagi boshqa ma’lumotlar ko’rsatilgan holda unga yo’naltirilgan chizmali va matnli belgi; 
formulyar, pasport — tovar to’g’risidagi ma’lumotlar yoziladigan varaq (daftar).
Davlat tilida markirovka qilinishi majburiy bo’lgan iste’mol tovarlarini markirovka qilish shartlari:
‑ O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbekiston Respublikasiga istehmol tovarlari olib kirishni takomillashtirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida» 2013 yil 13 maydagi 127-son qaroriga  kiritilgan hamda tovarning bir qismi bo’lgan va uning qiymatga kiruvchi iste’mol upakovkasida bevosita chakana savdoga tushadigan tovarlar ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart va 2017 yil 12 iyul, 490-sonli “Oziq-ovqat mahsulotini tamg’alash yuzasidan uning xavfsizligi” to’g’risidagi umumiy texnik reglamentlariga
Iste’molda bo’lgan tovarlarni markirovka qilish ushbu Qoidalarga muvofiq umumiy asoslarda amalga oshiriladi.
‑ Quyidagilar:
yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan xorijiy yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan o’z ehtiyojlari uchun olib kirilayotgan va ishlab chiqarish yoki boshqa tijorat faoliyati uchun mo’ljallanmagan tovarlar; 
xorijiy davlatlarning O’zbekiston Respublikasidagi diplomatik va konsullik vakolatxonalari, xalqaro va hukumatlararo tashkilotlar, xorijiy davlatlarning ushbu tashkilotlar huzuridagi vakolatxonalari va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan rasmiy tarzda (xizmat doirasida) foydalanish uchun, shuningdek ularning xodimlari uchun olib kiriladigan tovarlar; 
ko’rgazma namunalari, sinash, tatbiq yetish va marketing uchun namunalar sifatidagi tovarlar ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan davlat tilida majburiy markirovka qilinmaydi. 
‑ Davlat tilidagi markirovkaning mahsulotga standartlashtirish bo’yicha normativ hujjatlar talablariga muvofiqligi sertifikatlashtirish bo’yicha akkreditasiya qilingan organlar tomonidan amalga oshiriladi.
‑ Davlat tilidagi markirovka ushbu Qoidalarga ilova talablariga muvofiq iste’molchi uchun to’liq va ishonchli bo’lishi kerak.
‑ Tovarning asosiy istehmol xususiyatlari va tavsifi, shuningdek ishlab chiqaruvchi korxonaning markirovkasidagi boshqa ma’lumotlar ushbu Qoidalarga ilovaga muvofiq markirovkada davlat tilida ko’rsatilishi kerak.
‑ Quyidagilarga:
davlat tilidagi markirovkaga ishlab chiqaruvchi korxonaning boshqa tillardagi markirovkasida mavjud bo’lmagan qo’shimcha ma’lumotlar kiritilishiga; 
davlat tilidagi markirovkada bayon qilingan ma’lumotlarning boshqa tillardagi ishlab chiqaruvchi korxonaning markirovkasiga muvofiqligini tahlil qilish imkonini bermaydigan ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan qo’yilgan markirovka yuzasiga tovarning upakovkasiga stikerni yelimlash usuli bilan tovarni davlat tilida markirovka qilishga yo’l qo’yilmaydi.
‑ Ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish ushbu Qoidalarga ilovaga muvofiq amalga oshiriladi.
Davlat tilida majburiy markirovka qilinadigan iste’mol tovarlarini bojxonada rasmiylashtirish xususiyatlari: 
‑ Import qiluvchi davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan tovar O’zbekiston Respublikasi hududiga olib kirilgunga qadar import qilish yuzasidan o’zi tuzadigan kontrakt shartlarida tovarni davlat tilida markirovka qilish talabini nazarda tutishi kerak.
‑ Tovarni «erkin muomala (import) uchun chiqarish» bojxona rejimida rasmiylashtirish uni tovardagi markirovka bilan tanlab solishtirgandan keyin bojxona organlari xodimlari tomonidan amalga oshiriladi.
‑ Davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan olib kirilgan tovarlar davlat tilida markirovka qilinmagan shaklda «erkin muomala (import) uchun chiqarish» bojxona rejimida bojxonada rasmiylashtirilishiga yo’l qo’yilmaydi.
‑ Erkin industrial (iqtisodiy) zonaga olib kiriladigan tovarlar «erkin muomala (import) uchun chiqarish» bojxona rejimida rasmiylashtirilgan hollarda davlat tilida markirovka qilinadi.
Yakunlovchi qoidalar:
‑ Tovarning davlat tilidagi markirovkasi matnining to’liqligi va to’g’riligi uchun import qiluvchi va sertifikatlashtirish bo’yicha akkreditasiya qilingan organlar javob beradi.
‑ Bojxona organlari tomonidan ushbu Qoidalarga ilovada ko’rsatilmagan davlat tilidagi markirovkadagi ma’lumotlar talab qilinishiga yo’l qo’yilmaydi.
‑ Ushbu Qoidalar talablari buzilishida aybdor bo’lgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.

Ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baxolash va sertifikatni bekor qilish tartibotlari.
Mahsulot yoki buyum ma’lum tekshiruvdan o’tganligini, tekshiruvning xaqqoniyligini yoki sertifikatlashtirish idorasi tomonidan tekshirilganligini isbotlaydigan dalil - tamg’a, etiketka, sertifikat, ilova kilib yuboriladigan ro’yxat, sertifikatlashtirilgan mahsulot lar ro’yxati yoki korxona tayyorlovchilarning ro’yxati hisoblanadi. 
Muvofiqlik sertifikatini sertifikatlashtirish idorasi yoki uning nomidan akkreditlangan idora tomonidan berilishi mumkin. ISO ta’rifiga binoan:
Muvofiqlik sertifikati - "Tegishlicha belgilangan mahsulot, jarayon yoki xizmatlarning ma’lum standartga yoki boshka me’yoriy xujjatga mos kelishiga ishontiradigan va sertifikatlashtirish tizimi qoidalari asosida tashkil etilgan xujjat"dir. 
Muvofiqlik belgisi deganda ushbu mahsulot, jarayon yoki xizmat ma’lum standartga yoki boshqa me’yoriy xujjatga mos kelishini kafolatlovchi sertifikatlashtirish tizimi qoidalari asosida berilgan yoki ishlatiladigan va ma’lum tartibda himoya qilinadigan belgi tushuniladi. 
Muvofiqlik belgisini faqat mahsulotning xamma tavsiflarini belgilangan standart bo’yicha qamrab olgan bo’lgan xollardagina ishlatish tavsiya etiladi. 
Sertifikatni, ham mahsulot standartlarining to’liq texnikaviy talablariga, ham alohida talablarni belgilovchi standartlar asosida berilishi mumkin. 
Sertifikat berish tartibi va (yoki) muvofiqlik belgisini qo’yish, hamda uni amalda to’xtatish yoki bekor qilish, standart shakli va muvofiqlik belgisining ramzi, sertifikatlashtiriluvchi hujjatlarda belgilanadi va mahsulotning ushbu turini sertifikatlashtirish qoidasida ko’rsatiladi. 
Sertifikatda qayd etiladigan ma’lumotlar quyidagilardan iborat:
- sertifikatlashtirish idorasining nomi va manzili;
- tayyorlovchining nomi va manzili;
- mahsulotni va uning to’dasini belgilanishi, seriya raqami, sertifikatlashtirishga tegishli bo’lgan model yoki mahsulot turi;
- tegishli standartga havola;
- vakil-shaxsning imzosi va vazifasi. 
Quyidagi keltirilgan hollarda sertifikat bekor qilinishi mumkin:
- agar mahsulot (buyum, mol)ning tarkibiga yoki uni ishlab chiqarish texnologiyasiga o’zgartirishlar kiritilsa, bu esa o’z navbatida sertifikat-lashtirish bo’yicha qilinayotgan tekshiruvda uning tavsiflariga o’zgarishlar olib kelsa, hamda shu mahsulot namunalarining sinovlari qo’shimcha bayonnomadagi standart talablariga mosligi tasdiqlanmasa;
- ishlab chiqarish texnologiyasining buzilishi va korxona-tayyorlovchi mahsulotining sifati pasaysa yoki material bilan ta’minlovchi tomonidan komplektlash detallari, yig’ish qismi tegishli standartlar talablarini buzilishiga olib kelsa; 
Sertifikatlashtirish natijalarini, Tizim idorasi tomonidan sertifikatlashtirish ishlari to’g’risidagi ma’lumotlarni xar doim  aks etilishi lozim. Bu ma’lumotlar quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- sertifikatlashtirilgan mahsulot ro’yxati;
- akkreditlangan sinov tashkilotlarining ro’yxati;
- attestatlangan korxonalardagi sertifikatlashtirilgan mahsulot ro’yxati;
- sertifikatlashtirish hujjatlarining ro’yxati. 
Bu ro’yxatlarni sertifikatlashtirish milliy idorasi bo’yicha kilinadigan ishlarda qatnashuvchi vazirliklarga yuboriladi. 
Sertifikatlashtirilgan mahsulotni davlat ro’yxatiga olish
Iste’molchilarni muayyan mahsulot sertifikatlashtirilganligi to’g’risida, uni ishlatilishida sertifikat yoki uning nusxasi hamda muvofiqlik belgisi bilan xabardor qilishni amalga oshiriladi.
Muvofiqlik sertifikati – bu kerakli ishonchlilik bilan mahsulot yoki xizmat, identifikasiyalangan shaklda muayyan standart yoki boshka me’yoriy hujjatlarga muvofiqligini bildirishini, ta’minlovchi sertifikatlashtirish milliy tizimi qoidalari bo’yicha berilgan hujjat. Sertifikat standartning barcha talablariga, hamda alohida bo’limi yoki hujjatning o’zida aniq bayon qilingan mahsulotning muayyan tavsifiga, aloqador bo’lishi mumkin. 
Sertifikatda taqdim kilanayotgan mahsulot, sinov, ishlab chikarishni baholash va boshqa tekshiruv natijalari bilan uni solishtirish imkoniyatini ta’minlab, u nima asosida berilganligini ma’lum qiladi.
Har bir sertifikat davlat reyestrida rasmiy ro’yxatga olinishi shart. Sertifikatlashtirish bo’yicha idora dastlabki ro’yxatga olinishini individual indentifikasion raqami bo’lmish va qat’iy hisobot hujjatlari bo’lib xisoblangan,  sertifikat blankasini to’ldirish vaqtida o’tkazadi. Sertifikatlarni yakuniy ro’yxatga olishni, sertifikatlashtirish bo’yicha idora kundalik taqdim qilayotgan hujjatlar asosida sertifikatlashtirish milliy idorasi o’tkazadi. Sertifikatda davlat reyestri bo’yicha tarkib ro’yxat raqami sertifikatlashtirish bo’yicha idora va arizachi haqidagi qo’shimcha ma’lumotlarni beradi. Obyektlarni baholash va muvofiqlikni tasdiqlashni ro’yxatga olish umumiy tartibi O’z RH 51-021:2004 da belgilangan.

XX. XXX. XX. XXX. XXXXX

                           Ro’yxatga olingan obyektni tartib raqami
Akkreditlashtirish idorasi yoki sertifikatlashtirish idorasi kodi

                       Ro’yxatga olingan obyekt kodi
                  Muvofiqlikni baholash tizimini harfli belgilanishi

       O’zbekiston Respublikasiining belgisi 
1 - rasm. Davlat reyestrida ro’yxatga olish raqamining umumiy tuzilishi.

Shuningdek, obyektlarni ro’yxatga olish kodlari ro’yxati O’z RH 51-021:2004 belgilangan va u 1-jadvalda keltirilgan.

1 - jadval 
Obyektlarni ro’yxatga olish kodlari ro’yxati
№
t/r	Ruyxatga olinadigan obyektni nomlanishi	Kod	
1	Mahsulotlarga sertifikat	01	
2	Xizmatlarga sertifikat	02	
3	Xorijiy sertifikatlar	03	
4	Menejment tizimiga sertifikat	04	
5	Menejment tizimlarini sertifikatlashtirish idoralarining akkreditlanganligi to’g’risidagi guvohnoma	05	
6	Mahsulotlarni sertifikatlashtirish idoralarining akkreditlanganligi to’g’risidagi guvohnoma	06	
7	Laboratoriyalarni (markaz) akkreditlanganligi to’g’risidagi guvohnoma	07	
8	Sifat bo’yicha eksperta-auditorlarni attestatlash	08	
9	Transport vositalarining turini ma’qullash 	09	
10	Xorijiy davlatlardi attestanlangan sifat bo’yicha ekspert-auditorlarning attestati	10	
11	Nazorat (inspeksiya) idoralarini akkreditlanganligi to’g’risida guvohnoma	11	
12	Bir turdagi mahsulotlarni sertifikatlashtirish tizimini ro’yxatga olish guvohnomasi	12	
13	Xodimlarning layoqatliligi sertifikati	13	
14	Muvofiqlik to’g’risidagi deklarasiya	14	
15	Ekspert-metrologlar attestati	15	
16	Putur yetkazmasdan nazorat sohasidagi xodimlarning layoqatliligi sertifikati	16	

Muvofiqlik sertifikatlarining ro’yxat raqamidan sertifikatlash-tirish bo’yicha idora kodi sifatida, sertifikatlashtirishni o’tkazgan, sertifikatlashtirish bo’yicha idoraning akkreditlash xaqidagi shahodatnoma tartib raqami qo’llaniladi.
Milliy akkreditlashtirish bo’yicha idora kodida MAI davlat tilida akkreditlashtirish milliy idora bosh harflari bo’yicha belgisi mavjud.
Shunga o’xshash sertifikatlashtirish bo’yicha milliy idora SMI, milliy sertifikatlashtirish tizimi SMT, akkreditlashtirish milliy tizimi AMT belgilanadi.
Quyida sertifikatlashtirilgan mahsulotlar, sifat tizimi va xizmatlarga sertifikatlarni ro’yxatga olingan raqamlari hamda akkreditasiya guvohnomalar ro’yxat raqamlariga misollar keltirilgan.
UZ. SMT. 01. 129. 00022	(sertifikatlashtirish idorasi mahsulotga bergan muvofiqlik sertifikati ruyxat raqami)
UZ. SMT. 04. 001. 00011	(sertifikatlashtirish idorasi menejment tizimiga bergan muvofiqlik sertifikati ro’yxat raqami)
UZ. SMT. 02. SMI. 00011	(Sertifikatlashtirish milliy idorasi xizmatga bergan muvofiqlik sertifikati ro’yxat raqami)
UZ. AMT. 07. MAI. 043 (Akkreditlashtirish milliy idorasi laboratoriyani, akkreditlashtirish haqidagi bergan guvohnomani ro’yxat raqami).
Sertifikatlashtirish idoralari berilgan, bekor qilingan sertifikatlar hisobi to’g’risida va sertifikatlashtirish faoliyati haqidagi ma’lumotlarni Sertifikatlashtirish milliy idorasiga taqdim qiladi. Ular o’zining faoliyati va berilgan sertifikatlar hakida qiziquvchi tashkilotlarni xabardor qilishi mumkin. 
Har bir obyektni ro’yxatga olish vaktida 2-jadvalda keltirilgan ma’lumot kartasini to’ldirish tavsiya etiladi.
 2 - jadval 
Ro’yxatga olingan obyektlar to’g’risida mahsulotlarni qayd qilish kartochkasida yozish misoli misoli
№	Yozuvlarning nomlanishi	Misol	
1	Davlat reyestri buyicha ro’yxatga olish raqami	UZ.AMT.06.MAI.055	
2	Blankani qayd qilish raqami	—	
3	Ro’yxatga olingan sanasi	21.11.2007	
4	Amal qilish muddati	3 yil	
5	Tashkilotning nomlanishi (to’liq)	«O’zbek – turk test markazi» Sertifikatlashtirish idorasi O’zbekiston-Turkiya qo’shma korxonasi	
6	Tashkilotning nomlanishi (qisqacha)	«O’zbek – Turk test markazi» SI	
7	Mahkamaga qarashliligi (mavjud bo’lganda)	–	
8	Manzil	Toshkent, Cho’ponota ko’chasi, 9V	
9	Telefon	50-01-01	
10	Elektron manzil	uzttm@yandex.ru	
11	Rahbar F.I.Sh. (arizachi)	Shukurlayev Sh.M	
12	Obyektning nomlanishi (SI, SL, menejment tizimi, xodim, mahsulot, ...)	Sertifikatlashtirish buyicha idora	
13	Qo’llanish sohasi/akkreditasiya	to’qimachilik, poyafzal va mebel mahsulot lari	
14	Sertifikatlash/akkreditlash o’tkazishda, me’yoriy hujjatlarga muvofiqligi to’g’risida ma’lumot 	O’z DSt 5.2	
15	IN o’tkazishning davriyligi	12 oyda 1 marta	
16	Akkreditlashtirish (sertifikatlashtirish) idorasining qarori sanasi	17.07.2000 yildagi akkreditlash tugrisida karor.	
17	Akkreditlash, sertifikat to’g’risidagi guvohnomani tasdiqlash, faoliyatni to’xtatish yoki bekor qilish hakida ma’lumotlar	Akkreditasiya Kengashi nazorat dalolatnomasiga asosan 20.07.2006 yildagi № 35 qarori bilan tasdiqlagan	
18	Davlat reyestridan chiqarish		

O’zstandart Agentligi sertifikatlashtirilgan mahsulotlarni reyestrini boshqa obyektlarni ro’yxatga olish, bekor qilingan sertifikatlar to’g’risida ma’lumotlar bo’yicha umumiy ro’yxatga olishni ishlarini olib boradi. Masalan, akkreditlangan sertifikatlashtirish idoralar va laboratoriyalar sifat bo’yicha ekspert-auditorlarni attestatlanganligi O’zstandart Agentligining rasmiy saytida ko’rsatiladi.
Arizachi mahsulotini reklama qilishda, mavjud muvofiqlik sertifikati va muvofiqlik belgisini, hamda sertifikatlashtirilgan sifat menejmenti tizimini yoki ishlab chiqarishni reklama qilish huquqiga ega. 
Majburiy sertifikatlashtirishda turgan mahsulotni, lekin, u muvofiqlik sertifikatiga ega bo’lmasa, reklama qilish qat’iyan ta’qiqlanadi. 
Nazorat uchun savollar
1. Iste’molda bo’lgan tovarlarni markirovka qilish qaysi qoidalarga muvofiq umumiy asoslarda amalga oshiriladi.
2. Davlat tilida majburiy markirovka qilinadigan iste’mol tovarlarini bojxonada qanday rasmiylashtirish xususiyatlari mavjud?
3. Muvofiqlik sertifikati nima?
4. Sertifikatlashtirilgan mahsulotlar, sifat tizimi va xizmatlarga sertifikatlarni ro’yxatga olingan raqamlari hamda akkreditatsiya guvohnomalar ro’yxat raqamlariga misollar keltiring.

3-mavzu: GO’SHT VA SUT MAHSULOTLARINI QALBAKILASHTIRILGANLINI ANIQLASh.	

Reja:
1.	Kolbasa mahsulotlari tarkibidagi kraxmal miqdorini aniqlash
2.	Go’sht va go’sht mahsulotlarida nitrit va nitrat miqdorini aniqlash
3.	Sir (pishloq) sifatini baholash va uning nuqsonlari
4.	Sir qobig’ining nuqsonlari

Tayanch iboralar: Kolbasa, kraxmal, nitrit, nitrat, sir, sir qobig’i

Kolbasa mahsulotlari tarkibidagi kraxmal miqdorini aniqlash
Sifatini aniqlash. Kolbasaning yangi kesilgan joyiga 1 tomchi Lyugol eritmasi tomiziladi. Agar kolbasa mahsulotida kraxmal bor bo’lsa, unda uning rangi ko’k yoki to’q ko’k rangni hosil qiladi.
Miqdorini aniqlash. Texnik tarozida 20 gr qiymani 0,01 gr aniqlikkacha o’lchab olinadi va uni sig’imi 250 ml bo’lgan konussimon kolbaga joylashtiriladi. Uning ustiga sekin asta 80 ml, 10% li xlorid kislotasini quyiladi va shisha tayoqcha yordamida aralashtirib turiladi. Kolbani ichidagi suyuqlik bilan havo sovutgichi bilan biriktirilib, tagiga astbestli setka qo’yilib, plitkaga qo’yiladi. 15 minut davomida kolbani aylana harakatlar bilan kolbadagi suyuqlikni aralashtirib turiladi. 15 minutlik qaynatishdan keyin, kolbani plitadan olib, uning ichidagi moddani uy harorati temperaturasigacha sovitiladi. Bu jarayonni tezlashtirish uchun sovuq suvdan  kolba ustiga oqizib qo’yish kerak. Shundan so’ng kolba ichidagi moddani miqdoriy 250 ml o’lchov kolbasiga  o’tkaziladi. Suyuqlik sig’imini distillangan suv yordamida kolbaning o’lchov chizig’iga o’tkaziladi. Shu bilan birga kolba ichidagi yog’ o’lchov chizig’i ustida bo’lishi shart.
Kolba ichidagi modda aralashtirilib qog’oz filtr yordamida filtrlanadi. Pipetka yordamida 25 ml filtratni sig’imi 50 ml bo’lgan o’lchov kolbasiga solinadi. Unga 1 tomchi 1% li fenolftalein eritmasi tomiziladi va  filtratni 10% li NaOH ishqori bilan neytrallanadi va qizil rang hosil bo’lguncha davom ettiriladi. Shu zahoti kolbaga tomchilab 10% li xlorid kislotasi yuboriladi va u qizil rang yo’qolishi bilan to’xtatiladi. So’ngra yana 2-3 tomchi shu kislota tomizilib nordon reaksiyasi eritma hosil qilinadi.
Oqsillarni cho’ktirish va gidrolizatni rangsizlantirish uchun 50 ml li o’lchov kolbasiga pipetka yordamida 1,5 15 % li sariq qon tuzi eritmasi va  1,5 ml 30% li sink sulfat eritmasi tomiziladi. Kolbadagi hosil bo’lgan suyuqlikni uy harorati temperaturasigacha sovutiladi va uning xajmini distillangan suv bilan to’ldirib o’lchov chizig’igacha yetkaziladi.
10 ml rangsiz toza filtratni pipetka yordamida 100 ml li o’lchov kolbasiga solinadi va unga pipetka bilan 20 ml Felling ssyuqligi quyiladi. Aralshmani kolbani yengil aylantirib aralashtiriladi. So’ngra kolbani plitkaga  qo’yib suyuqlik 3 minut davomida qaynatiladi.(qaynab chiqqan vaqtdan boshlab hisoblanadi)
Qaynatib bo’lingan kolba shu zahoti sovuq suv yordamida sovutilib, uning ichidagi suyuqlik xajmi distillangan suv bilan o’lchov chizig’iga. Bu jarayon yaxshilab aralashtirilib davom ettiriladi va mis oksidi cho’kmasi hosil qilish imkoni yaratiladi. 20 ml tindirilgan suyuqlikni sig’imi 100-250 ml bo’lgan konussimon kolbaga pipetka yordamida quyiladi. Unga o’lchamli silindr bilan 10 ml 30% li kaliy yodi eritmasini  va 10 ml 25% li sulfat kislotasi quyiladi. Shu zahoti hosil bo’lgan sariq-jigarrang yod eritmasidan hosil bo’lgan modda 0,1n giposulfat eritmasi bilan titrlanadi va och sariq rang hosil bo’lguncha davom ettiriladi. So’ngra 1ml 1% li kraxmal eritmasi qo’shilib titrlash davom ettiriladi va sekin asta 5-6 sekund oralig’ida tomchilar soni kamaytirilib eritmadagi ko’k rang yo’qolishi bilan to’xtatiladi.
Kraxmal mavjudiligi jadvali

0.1n giposulfit eritmasi miqdori (ml)	Kraxmal mavjudligi
(mg)	0,1 n giposulfit eritmasi miqdori
(ml)	Kraxmal mavjudligi
(mg)	
1	2,8			
2	5,6			
3	8,4			
4	1,3			
5	14,2			
6	17,1			
7	20,1			
8	23,1			
9	26,1			
10	29,2			
11	32,3			
12	35,4			
13	38,6			
14	41,8			
15	45,0			
16	48,3			
17	51,6			
18	54,9			
19	58,2			
20	61,6			

Go’sht va go’sht mahsulotlarida nitrit va nitrat miqdorini aniqlash

Go’sht va go’sht mahsulotlari tarkibida mavjud bo’lgan nitrit va nitrat qoldiqlari quyidagi usul bilan aniqlanadi:
a) nitrit va nitratning mavjudligini mahsulot tarkibida baravariga aniqlash.
b) nitrit mavjudligini Matrozova usuli bilan aniqlash.
Namunalarni tanlab olish.
Namunalarni tajribaga quyidagicha tanlab olinadi:
Kolbasa mahsulotlaridan ustki qobiqchalar tozalab olinadi va ghsht qiymalagich yordamida (teshikchalari diametri 3-4 mm) maydalanadi. Qiyma tez-tez qorishtirib turiladi. Hosil bo’lgan qiymani shisha bankachaga solib, qopqoqlari yaxshilab yopiladi va sovuq joyda analiz tugaguncha saqlanadi.

Go’sht va go’sht mahsulotlarida nitritning miqdorini  aniqlash.
Bu usulning qo’llanilishi Griss reaksiyasiga asoslangan. Bunda nitrit sulfanil kislota hamda alfa-naftilamin uksusli muhitda azokraska hosil qiladi. Uning intensivligini kalorimetr yordamida o’lchanadi. Suyuqlikdagi nitritni aniqlash uchun oldin etil yoki metil spirti yordamida nordon muhitda qaynatiladi. Shundan so’ng kolonkada kadmiy bilan to’ldirilib, nitrit tiklanadi.
      
Fotokalorimetr yordamida nitrit miqdorini aniqlash.
2 ta konussimon 100 ml sig’imga ega bo’lgan kolbaga, har biri 5 ml rangsiz filtratdan solinadi. Bu filtrat quyidagilardan iborat: oqsil cho’kmalaridan, 1 ml 5%-li ammiak eritmasidan, 2 ml 0,1n xlorid kislotasi eritmasidan, har biri 2 ml distillangan suvdvn va rangni kuchaytirish uchun 5 ml namunaviy nitrit eritmasi 
(1 mkg 1 ml da) tayyorlanadi. Shundan so’ng har bir kolbaga 15 ml miqdorida griss rekativi quyiladi. 15 minut o’tgandan keyin fotokalorimetr yordamida bo’yalish intensivligini yashil svetofiltr kyuvetida 2 sm qalinligida o’lchanadi.
	Shu bilan bir paytda 2 ta nazorat kolbasi ham qo’yiladi.  Ularga filtrat o’rniga distillangan suv quyiladi.
Eritmadagi nitrit miqdorini kalibrlangan egri chiziq yordamida topiladi. Nitrit miqdori (X1) mg; 100 gr mahsulot uchun quyidagicha hisoblanadi.

X1= 

Bu yerda; S – nitrit miqdori, kalorimetrlangan eritmadagi 1 ml uchun kalibrlangan egri chiziq bo’yicha – mkgr.
 G – mahsulot namunasi – gramm
1000 – milligrammga aylantirilganda
Ikkita kolbadagi eritmalarning   aniq natijalar farqi 0,5 mg (100gr mahsulot uchun) dan oshmasligi kerak.

Go’sht mahsulotlarida nitrit miqdorini aniqlash.
Tajriba o’tkazish uchun go’sht mahsulotlaridan 10 gr qiyma namuna sifatida ajratib olinadi , avvalgi holda ko’rsatilgandek unga ishlov beriladi va suyuq modda tayyorlanadi. Namuna uchun olingan qiyma stakanchaga yoki kolbaga solinib 100 ml suv bilan 30 minut davomida aralashtirilib turiladi, so’ngra hosil bo’lgan aralashmani to’rt qavatdan iborat bo’lgan marli filtridan o’tkaziladi. 
10 ml filtratni 100 ml kolbaga pipetka bilan ajratib olinadi va va unga birin-ketin 4 ml 1 reaktiv bilan 1 ml 2 reaktiv quyilib aralashtiriladi. O’lchamli kolbaga byuretka orqali 5 ml 10% li ammiak eritmasi quyilib, 3-5 minut tindiriladi. Shundan so’ng eritma sig’imini distillangan suv yordamida aniq chiziqgacha yetkaziladi va aralashtiriladi. Tekshirilayotgan rangli eritmani ochiq rangsiz probirkaga quyiladi. Probirkaning diametri va sig’imi standart shkala bilan bir hilda bo’lishi kerak. So’ng undagi rangni solishtiriladi. Agar solishtirilayotgan rang eritmasi jigarrang-sarg’ish bo’lsa, undagi tekshirilayotgan rangli eritma qaytadan tayyorlanadi, faqat filtrat miqdori bu yerda ozroq kamaytiriladi. Tekshirilayotgan eritmaning   rangini standart shkaladagi rang bilan solishtiriladi. Bu jarayon vizual holda yorug’likda oq qog’oz yordamida amalga oshiriladi.
Nitrit miqdorini (X5) mg; 100 gr mahsulot uchun quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi.

X5 = 

Bu yerda -  Ye – etalon standart shkaladagi 1 ml nitrit eritmasi miqdori    
                  (mgr)
                 G – mahsulot namunasi; gr.
                  V – tekshiruv uchun rangli eritmaning olingan sig’imi (ml)

Sir (pishloq) sifatini baholash va uning nuqsonlari
Sir sifatini baholash
	Sir barcha oziq – ovqat mahsulotlari kabi kimyoviy tarkibi bo’yicha standart talablariga javob berishidan tashqari organoleptik sifatlari ham ma’lum talablarga javob berishi lozim.
	Sir sifatini mutaxassis–inspektorlar va eksport–texnologlar aniqlaydilar. Ular tomonidan qadoqlash, trafaret (taraga tushirilgan), sir tashqi po’stlog’i, ayniqsa ta’mi, hidi, konsistensiyasi, rangi va qirqim surati tekshiriladi. Buning uchun idish (tara) ochilib namuna olinadi va organoleptik hamda kimyoviy analizlarga yuboriladi.
	Organoleptik baholash natijalari eksport varag’iga yoziladi.
	Organoleptik baholash uchun sirdan namuna namuna olish asbobi (shup) yordamida olinadi. Shupning o’lchamlari quyidagicha: uzunligi 10,5 sm, yuqori diametri 2 sm, quyi diametri 1,8 sm. Shupning ¾ qismi sirga 40–45 0 burchak ostida botiriladi.
	Yaxshi namuna olish uchun shupni sirga botirib, 180 0 ga aylantiriladi va sir bo’lagi bilan birga chiqarib olinadi. Olingan namunalar rangi, surati, hidi, ta’mi va konsistensiyasi baholanadi.
	Baholash so’ngida namunaning 2–3 sm qalinlikdagi yuqori qismi  yordamida sirdagi teshik, havo kirmaydigan (germetik) qilib yamab qo’yiladi. Bu sirni mog’orlashdan asraydi. 
	Analiz o’rtacha ko’rsatkichini aniqlash uchun olingan namunalar yaxshilab maydalanadi va aralashtiriladi.
	Qattiq sirlar (gollandskiy, kostromskiy, stennoy, yaroslavskiy, uglicheskiy, cheddar, gornыy, altay, щvesarskiy, altayskiy, moskovskiy, latviyskiy, voljskiy) va qo’y sutidan tayyorlangan sirlar (arachaskiy, moldovskiy) guruhlari organoleptik ko’rsatkichlari 100 ballik sistemada baholanadi. 
	Ko’rsatkichlar yuqorida berilgan maksimal ballar doirasida baholanadi va ularning yig’indisi hisoblanadi. Natijaga asosan sirlar quyidagicha (sortlarga) navlarga bo’linadilar: oliy–87– 100 ball, jumladan: ta’m va hidi uchun – 37 baldan kam emas; 1 – 75 – 86 ball.
	75 baldan past baholangan yoki tarkibi standart talablariga javob bermagan sirlar realizasiyaga berilmaydi va qayta ishlanishi lozim.
	Namakobli sirlar va brinza organoleptik ko’rsatkichlari bo’yicha standart talablariga asosan oliy va 1 – navlarga bo’linadi.
	Unifisirlangan silindr shaklidagi sirlar, rossiyskiy, poshexonskiy, qirg’ich qilinadigan-uvalanadigan (terochnыye), yumshoq va eritilgan sirlar navlarga bo’linmaydi.
	Ularni standart talablariga asosan ekspertiza qilinadi. 

Sir nuqsonlari 
Ta’m va hid nuqsonlari. 
Nordon va sust ta’m.
	Nordon ta’m sababi yangi, yaxshi yetishtirilmagan sirlarga xos bo’lib, sir saqlash xonasi haroratining pastligi va yetarlicha ushlab turilmaganligi natijasida sodir bo’ladi. Bunday sirlarda sut kislotasi mazasi sezilib turadi. Bunday ta’m muddatdan ko’proq vaqt yetiltirilgan sutni qayta ishlash natijasida ham paydo bo’lishi mumkin.
	Sezilmas yoki yetarli darajada sezilmas ta’m va hidga ega sirlar haddan ziyod quruq ishlov berish va namligi me’yoridan kam xonada saqlanishlari, hamda zardobga ko’proq suv qo’shish natijasida ishlab chiqarilgan bo’ladilar.
	Ko’p hollarda yuqoridagi nuqsonlar sir oxirigacha yetiltirilishi davomida yo’q bo’lib ketadi. 
	Achchiq ta’m.  Sir yetiltirish davrining boshida fermentlar ta’sirida oqsil parchalanib, dastlab albumoza va pepton moddalari hosil bo’ladi va yosh sir achchiq maza beradi. Agar yetarli muddat yetiltirilgan sirda achchiq ta’m sezilarli bo’sa, sir saqlash xonasi haroratini ko’tarish yordamida yetiltirishni tezlashtirish lozim.
	Shirdon fermentga o’xshash ferment hosil qilgan mammokokklar sutni xaddan ziyod ifloslantirganda ham sir achchiq ta’mli bo’lib qolishi mumkin. Bunday holga yo’l qo’ymaslik uchun sutni pasterlash jarayonida mikrorganizmlarni yo’q qilinishiga erishish kerak.
	Yana bir sabab foydalaniladigan osh tuzi tarkibida magnezial tuzlar miqdorining ko’pligidir.   

Aynigan yog’ maza (Salistiy vkus) 
	Bu ta’m sirning yog’ – kislotalilik bijg’ishi, hamda yumshoq va po’stloqsiz sirlarning yog’iga yorug’lik va havo ta’sir qilishi natijasida paydo bo’ladi. 
	Sir yetiltiriladigan xona (yerto’la) haroratini pasaytirish bu nuqson oldini olishning birdan – bir yo’lidir. Sir tayyorlashga ishlatiladigan sut olish sanitariya holatini yaxshilash lozim. 

Achigan maza (Progorklыy vkus) 
	Bu kamchilik ko’pincha mog’or va sir shilliq moddasidagi mikroorganizmlar yordamida yetiltiriladigan yumshoq sirlarda uchraydi. 
	Bunda yog’lar yuqorida ko’rsatilgan mikrofloralar ta’sirida parchalanadi.
	Sirni bunday nuqsondan asrash uchun, uni eritishga yuborish yoki yerto’la  haroratini 4 ÷ 60 C gacha pasaytirish lozim. 

Yem – xashak ( mol ozuqasi) ta’mi (Privkus kormov)
	Ozuqadagi ba’zi bir yoqimsiz hidlar sutga, undan esa tayyorlangan sirga o’tadi. 
	Piyoz, sarimsoq, o’t-o’lan va boshqalar, shunday ozuqalar jumlasidan. Achib qolgan silos va kartoshka, sifatsiz barda va jom ham shunday xolga sabab bo’lishi mumkin. 
	Buning oldini olish uchun yaylov, o’tloqlardagi begona o’simliklarni yo’qotish, hamda tayyorlanadigan ozuqa sifatiga va saqlanishiga e’tibor berish lozim. 
Konsistensiya nuqsonlari
Uvalanuvchan sir xamiri
	Sir xamirining haddan ziyod namlikni yo’qotishi va sutning yetilish darajasi ko’proqligi sir xamirini uvalanuvchanlikka olib keladi. Sut kislotasining me’yoridan ko’pligi sir massasini mo’rt va sinuvchanlikka olib keladi va oqibatda ushbu nuqson–uvalanuvchanlik ro’y beradi. Bu oqsilning maksimal ravishda koagulyasiyalanganidan dalolat beradi. Bunday sutdan tayyorlangan sirlar yomon yetiladi va sifati ham past bo’ladi. Bunday holat ro’y bermasligi uchun, yaxshi sifatli sutdan foydalanish lozim. 
Qattiq qayishsimon o’ta (berch) konsistensiya (Tverdaya remnistaya konsistensiya)
Bu nuqson–sut kislotasining yetishmovchiligi natijasida, oqsil haddan ziyod bo’kishi va sir massasidan me’yoridan ko’proq zardob chiqarib yuborilishidan kelib chiqadi. 
To’la yog’lilikka ega bo’lmagan sirlarda bu nuqson ko’proq uchraydi. 
Oquvchan konsistensiya (Rasplыvayuщayasya konsistensiya)
	Sir xamiri haddan ziyod yumshoq bo’lsa, bu nuqsonga uchraydi. Yumshoq xamir deyarli hamma sirlar uchun (qirg’ichlanadigan sirlardan tashqari) rol o’ynaydi. Lekin sir oqadigan xususiyatda bo’masligi kerak.
Sir tarkibida xaddan ziyod namlik, yetiltirish harakatining balandligi va me’yoridan ko’p monokalsiy parakazeinatning yig’ilishi bilan bu nuqson paydo bo’lishining asosiy sababidir. 
Surtiluvchan xamir (Majuщyeyesya testo)
	Qattiq sirlar konsistensiyasi me’yoridan ko’proq nozik bo’lib qolganda ushbu nuqson paydo bo’ladi. Bunga sabab sir massasidagi zardob me’yoridan ko’proq va yetiltirilgan xona harorati balandligi bo’lishi mumkin. Ko’pchilik yumshoq sirlar uchun surtilish xossasiga ega bo’lish nuqson hisoblanmaydi. 
O’z-o’zini g’ovaklash (Samokol) (kolyuщyesya testo)
Bu nuqsonning asosiy sababi–sir xamirining kuchsiz bog’lanishidir. Samokol asosan Щveysariya va Sovetskiy sirlari yetilish davrining ikkinchi yarmi bosqichida ro’y beradi. So’zsiz bu nuqsonning kelib chiqishida sutning haddan ziyod yuqori kislotaliligi va sir massasiga  noto’g’ri ishlov berish sabab bo’ladi. 
Samokol bo’lmasligi uchun sutni kislotaliliga yaxshi e’tibor qilish va darhol qayta ishlash zarur. Sutni ikkinchi qizdirishda unga 10-25% suv qo’shish ham ushbu nuqsonni kamaytiradi. 
Sir suvrati (ko’rinishi) nuqsoni (Poroki risunka)
Ko’proq yumshoq sirlar va ba’zi bir qattiq (cheddar guruhi) sirlar naqshga (ko’zcha) ega emas; qolgan barcha sirlarda yetiltirish davrida gaz hosil bo’lishi natijasida paydo bo’lgan har xil shakldagi ko’zchalar mavjud. Sutni pasterlab tayyorlangan sirlarda ham nozik va elastik xamir hosil bo’lishi tufayli, ko’zchalar bo’lmasligi mumkin. 
Ko’pchilik qattiq sirlardagi ko’zchalar to’g’ri shaklli, yirik va tekis tarqalganligi yuqori sifat belgisidir: «ko’r» sir, yoki siyrak va mayda suvratli sir sifati pastroq baholanadi. 
Noto’g’ri sharoitda rivojlangan sut va propion achitqili bakteriyalar yetarli darajada gaz hosil qila olmasliklari sirda ko’zchalar yo’qligiga sabab bo’ladi. Bu holda sutga propion achitqili bakteriyalar qo’shiladi. Sir yetiltirish xonasining past haroratdaligi, tuzning ko’pligi, hamda yangi sirning yuqori kislotaliligi gaz hosil bo’ishiga salbiy ta’sir etadi.
To’rsimon ko’rinish (Setchatыy risunok)
	Bu nuqson yangi sirda yetilish davrining boshida, agar sut ichak tayoqchalari bakteriyalari bilan ifloslanganligi natijasida xaddan ziyod ko’p gaz hosil bo’lsa paydo bo’ladi. Karbonat angidrid (uglekislыy gaz) va vodorod aralashmasidan hosil bo’lgan gaz sir xamirini tezda to’yintiradi va undan chiqib ketayotib, toza va mayda shaklli naqsh qoldiradi. Keyinchalik ko’zchalar kattalashishi kuzatilmaydi, chunki ichak tayoqchalari faoliyati sir massasi kislotaliligi o’sishi tufayli to’xtaydi. 
G’ovakli rasm ko’rinishi (gubchatыy risunok)
	1,5–2 oylik sirning yoshida, yog’ achitqili (maslyanokislogo) bijg’ish tufayli paydo bo’ladi. Aksariyat yirik sirlarda to’rsimon ko’rinish nuqsonidan so’ng uchraydi. 
	G’ovakli rasmga ega sir ko’pincha yetarli darajada tuzlanmagan bo’lib, shirinroq yoqimsiz ta’mga ega. 
	Agar bunday sir uzoq vaqt iliq xonada qolib ketsa (yerto’lada), u cho’kib yoriqlar ham paydo bo’lishi mumkin. 
Naqsh ko’rinishidagi bo’shliq (pustotnыy risunok)
	Bu bo’shliq sir donalarini quyma usulda yasaladigan sirlarda xamir tekis joylashmaganligi sababli hosil bo’ladi. Boshqa sirlarda esa qoliplanayotgan, formalanayotgan vaqtda plastning yaxlitligi buzilsa yoki quritilgan sir donalari (zerno) qo’shib yuborilgan bo’lsa, bu nuqson hosil bo’lishi mumkin. Sir massasidagi bo’shliqlar, gaz hosil bo’lish vaqtida birmuncha kengayadilar va tashqariga ajralib chiqayotgan gazlar bo’shliq shaklini paydo bo’lishiga olib keladilar. Bo’shliqlar sir massasida bir tekis yoki to’dalardan iborat joylashishi mumkin. Oxirgi holda bu yoriqlar bir – biri bilan qo’shilib ketib, yirtiq ko’zchalar hosil bo’ladi. O’z–o’zini presslaydigan sirlarda bu hol nuqson hisoblanmaydi. 
Sir xamiri rangining nuqsonlari (Poroki sveta sыrnogo testa)
Och rangli xamir (Blednыy svet testa)
	Bu nuqson qish faslida sut tarkibida pigmentlar yo’qligi yoki yetishmovchiligidan kelib chiqadi. Sirga xushro’y ko’rinish berish uchun unga bo’yoq qo’shib tayyorlash mumkin, ammo bo’yoqni me’yoridan ko’p qo’shmaslik lozim. 
Sirning kulrang va ko’kimtir tus olishi (Posereniye ili posineniye sыra)
	Sut saqlanadigan idishdan tushib vodorod sulfidga ta’sir ko’rsatadigan temir va mis tuzlari, bu nuqsonni kelib chiqishiga sabab bo’ladi. 
	Bu xolning olidini olish uchun sirlarni past (-50 C) haroratda yoki nordon (rN5,2) muhitda (namokobda) saqlash lozim.
Qizil rang.
	Sirlarda qizil rang sutga xaddan tashqari ko’p miqdorda selitra qo’shish natijasida paydo bo’ladi.  
Yo’l – yo’l va marmarsimon ko’rinish.
	Sir xamirining notekis bo’yalishi oqibatida ushbu hol kuzatiladi. Bundan tashqari, sut kislotasi va tuzlarning sirda notekis taqsimlanishi ham bunga sabab bo’ladi. Ushbu kamchilik ko’pincha shishgan sirlarda kuzatiladi, chunki ularda tuzning tashqi qatlamdan ichki qatlamga diffuziya bo’lishi qiyinlashgan bo’ladi.

Sir qobig’ining nuqsonlari
	Qalin qobiq. Bu nukson past haroratli yerto’lalarda yetiltirilgan qattiq sirlarda uchraydi. Bundan tashqari qalin qobiq sir massasiga sut kislotasi va tuzlarning yetishmovchiligi, iliq suvda sirlarni xaddan ziyod tez – tez yuvish va quruq xonada 80 – 85% dan kam namlikda ushlab turish natijasida ham ro’y berishi mumkin. 
Qalin qobiq sirni tashqi muhitdan yaxshi saqlagani bilan, uning chiqitga ko’proq chiqib ketishiga ham sababchi bo’ladi. 
Nozik (slabaya), shilimshiq qobiq. Sir tarkibida sut kislotasi yoki tuzlardan biri xaddan ziyod ko’payib ketsa, ushbu hol yuz beradi. Bu hol sir massasini vannada noto’g’ri ishlov berish yoki tuzni ko’p solish va sut kislotali jarayon xaddan ziyod rivojlanishi natijasida kuzatiladi. 
Qobiqdagi darzlar (yoriqlar)
Qobiqdagi yoriqlar sir xamiri yetarli darajada yopishqoq bo’lmasa, ayniqsa achigan sutni qayta ishlaganda paydo bo’ladi. Mayda yoriqlarning ko’plab paydo bo’lishi «Geografik xarita» nomi bilan ataladi. Sirning xaddan ziyod kattalashib, shishib ketishi ham qobiqning darz ketishiga olib keladi. 
Yirik sirlarda yoriqlar yog’ kislotali bijg’ish jarayonida paydo bo’ladi. 
Sir qobig’iga noto’g’ri ishlov berilishi ham ushbu nuqsonni keltirib chiqaradi.
Qobiq o’smasi (Rak korki) (lishayevidnыye pyatna na korke)
Sut kislotasini xaddan tashqari sir shilimshig’i mikroflorasi ta’sirida neytrallanishi sir qobig’ini chala tozalash natijasida kelib chiqadigan chiritish bakteriyalari bu nuqsonni keltirib chiqaradi. 
Avval qobiqda xol – xol bo’lib, paydo bo’lgan bu nuqson, keyinchalik kattalashib yaraga aylanadi va sasiq xid bera boshlaydi. 
Bu xolni oldini olish uchun sir saqlanadigan xonalarni dezinfeksiya qilish va tokchalarni quyosh nurida quritib turish kerak. 
Sir qobig’ida paydo bo’lgan bu yaralarni qirib tashlab tuz surkash lozim. Lekin bunday sirni saqlab bo’lmaydi, darhol realizasiya qilish yoki eritish uchun yuborish kerak. 
Cho’tir mog’or (Osnovidnaya plesen).
Yetilgan yoki chala yetilgan sir qobig’ida Oospora turdagi mikroorganizmlar sir qobig’idagi mikroflora ta’sirida yetarli darajada neytrallashgan bo’lsa, ushbu nuqsonni keltirib chiqaradi. 
Avval qobiqda xollar paydo bo’ladi va kattalashib  5–10 mm diametrga yetadi. 
Sir yuzidan mog’or asta – sekin uning ichiga kirib borishi mumkin. 
Oospora kislotalilikning kichik diapazonida rivojlanadi; optimal holat (rN6–7,5).
Bu mog’orga qarshi kurashishning eng yaxshi yo’li – sanitariya – gigiyena qoidalariga rioya qilish, jixoz va stellajlarni tez–tez dezinfeksiya qilib turish.
Katta harorat bu mog’orni o’ldiradi; shuning uchun sirlarni yuvgandan so’ng (65–700 C) issiq suvda 3–4 daqiqa davomida ushlab turib, keyingi yuvishni 75–800 C haroratda 2 – 3 sek amalga oshiriladi. 
Qobiq osti mog’ori (podkorkovaya plesen).
Bu nuqson qobig’i darz ketgan sirlarda uchraydi. A.N. Korolov tajribalari asosida aytiladiki, sirdagi yoriqlar orqali tashqi havo ta’sirida bu mog’or paydo bo’ladi. Bu yoriqlar juda quruq, qattiq sir donlarini (zerno) presslash jarayonida ayniqsa sovuq xonalarda hosil bo’lar ekan. 
Qobiq osti mog’ori paydo bo’lishiga boshqa omillar ham sabab bo’lishi mumkin. Agar sir (donalari) laxtasi yumshoq bo’lib qolsa, sirning yuqori qatlamdagi zardob osongina ajralib chiqadi va juda ko’p shilimshiq (sliz) paydo bo’ladi, chunki kislotalilik juda oshib ketadi. Buning natijasida sirning yuzaki qatlamlari asta – sekin erib ketadi. Sirni yuvib turish natijasida qobiq butunlay yo’q bo’lib, sir qatlamlari ochiq havo bilan uchrashishi sababli mog’or bosadi. 
Kemiruvchilar va hashoratlar keltiradigan nuqsonlar
Kemiruvchilardan sichqon va kalamush sirni qattiq shikastlaydilar. Ularga qarshi deratizasiya yordamida kurashish lozim.
Hashoratlardan kana va pashsha lichinkalari sirni shikastlashi mumkin. Bu xolni oldini olish uchun o’z vaqtida xonalarni, omborlarni dezinfeksiya qilish, sanitariya – gigiyena sharoitlarini yaxshilash lozim.
Bijg’itib sinash (Brodilnaya proba). Bijg’itib sinash asosan sut uch sinfga bo’linadi: 
I sinf – yaxshi sut – laxta bir tekis, zardob va gaz ajralib chiqmaydi, quyqada sezilar – sezilmas  qatlamlar bo’lishi mumkin va 12 soat davomida chirib tushmagan sut; 
II sinf – qoniqarli sut – laxta qatlami, zardob bilan qoplangan, quyqada gaz pufakchalari uchraydi, zardob ajralib turadi va sir paydo bo’la boshlaydi. 
III sinf – yomon sut – laxta ichi pufakchalari bilan to’la, shishgan, pag’a – pag’a quyqa bo’laklaridan iborat, yirtiq, zardob ko’p miqdorda ajrab chiqadi. 
Nazorat savollari
1. Sir sifatining organoleptik ko’rsatkichlari deganda nimalar tushuniladi?
2. Sirdan namuna olish qanday bajariladi?
3. Organoleptik ko’rsatkichlari necha baldan past bo’lsa, sir partiyasi sotuvga chiqarilmaydi?
4. Sirning ta’m va xid nuqsonlarini sanab bering?
5. Sir konsistensiyasining nuqsonlarini sanab bering?
6. Sir ko’rinishi nuqsonlarini sanab bering?
7. Sir qobig’ining nuqsonlari nimalardan iborat?
8. Kemiruvchilar va hashoratlar sir sifatiga qanday ziyon yetkazishlari mumkin?

4-mavzu:  SUT VA SUT MAHSULOTLARI TARKIBIDAGI KRAXMAL VA UN MAVJUDLIGINI ANIQLASH.	

Reja:
1.	Smetani va qaymoqning tarkibidagi kraxmal miqdorini aniqlash
2.	Kefirning tarkibidagi kraxmal miqdorini aniqlash

Tayanch iboralar: Smetana, qaymoq, kefir, kraxmal, yod

Fermentlangan sut mahsulotlarini sifatli soxtalashtirish quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi mumkin: suv bilan suyultirish; suyultirish boshqa fermentlangan sut mahsuloti bilan smetana; yod qo’shimchalarni solish; oziq-ovqat rangli pigmentlar, lazzatli tam beruvchi qushimchalar, quyuqlashtiruvchi moddalar va boshqa konservantlar yoki antibiotiklar ishtrokida amalga oshirish mumkin.
Smetanani soxtalashtirish haqida shunchalik ko’p yozilgan va aytilgan malumotlar borki, faqat dangasalar uni soxtalashtirmaydi. Smetana: kefir, yogurt, suv, kraxmal, suv va parhyez tvorog, oxirgi paytda o’simlik moyi, gidrogenizasiyalangan yog’lar va boshqalar bilan suyultiriladi.
Smetana, qaymoqni kraxmalli soxtalashtirish probirkaga 2-3 tomchi lyugol eritmasidan 5 ml yaxshilab aralashtirilgan smetana va qaymoq qo`shib aniqlanadi. Probirkaning tarkibi yaxshilab chayqatiladi. Ko’k rangning 1-2 daqiqadan so’ng paydo bo’lishi sinov namunasida kraxmal borligini ko’rsatadi.
Smetana va qaymoq sifatini aniqlash uchun yana bir usuldan foydalanish mumkin. Mikroskop shisha oynachasiga kichik bir tomchi smetana (qaymoq) tomiziladi, uni qopqoqli stakan bilan yopiladi, uning ostida bir tomchi yodning spirtli eritmasi tomiziladi. Preparatning mikroskopik tekshiruvi ko’k rangga bo’yalgan kraxmal donalarini aniq ko’rsatadi. 
Smetana va qaymoq tarkibidagi tvorog aralashmalarini aniqlash. Bir stakan issiq suvda (66-75 ° C) bir choy qoshiq smetana yoki qaymoqni aralashtiring. Agar mahsulotga tvorog qo’shilsa, u pastki qismga cho’kadi. Sof smetana yoki qaymoq cho’kmaydi.
Sut yog’i sut ishlatiladigan har qanday mahsulotda o’simlik yog’i, vodorodlangan yog’lar bilan almashtiriladi. Mana variantlardan biri: sutdan sut yog’i chiqariladi, uning o’rniga o’simlik yog’i kiritiladi (odatda vodorodlangan yog’lar aralashmasi).
Keyin bu sut kefir, smetana, tvorog tayyorlash uchun ishlatiladi yoki quritiladi va keyin yog’siz sut kukuni sifatida sotiladi. Shu bilan birga, "tortib olingan" sut yog’i alohida ishlatiladi, masalan, qoramol yog’ini tayyorlash uchun, shuningdek, vodorodlangan yog’lar qo’shilishi bilan. Shunday qilib, sutning bir hajmidan 1,5-2 hajmdagi turli xil soxta narsalar olinadi.
Kefirning tarkibida kraxmalni  aniqlash
1) Toza oynachaga kefir quyib, ustiga bir necha tomchi yod tomiziladi ko’k rangning hosil bo’lishi kraxmal borligidan dalolat beradi.
2) Shisha probirkaga 3-4 ml kefir eritmasini (1:1) solamiz va 5% yod nastoykasidan 2-3 tomchi tomiziladi. Ko’k rangni hosil bo’lishi kraxmal borligidan dalolat beradi.
3) Oddiy usul: 2 xil kefirni tarelkaga to’kamiz kraxmalsiz kefir formasini ushlab turadi va oqib ketmaydi.
● Salfetkaga  kefir  tomiziladi  va  suv  ko’rinishidagi  xalqa  hosil  bo’lsa   kraxmal  borligidan  darak  beradi.
● Kefirni  tarelkaga  to’kamiz  va   asta  aylantiramiz,  agar  kefir jelega  o’xshab  dirrilab  tursa  kefirda kraxmal  bor  bo’ladi.

Nazorat savollari
1.	Smetana va qaymoqdagi kraxmalni  aniqlash qanday amalga oshiriladi?
2.	Kefirning tarkibidagi kraxmalni aniqlash usullari
3.	Mahsulot tarkibidagi raxmalni aniqlashda yod nimaga ishlatiladi?

AMALIY MASHG’ULOT UCHUN MATERIALLAR

1-amaliy mashg’ulot
MAJBURIY SERTIFIKATLASHTIRILADIGAN OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI KOD TIF BO’YICHA (TASHQI IQTISODIY FAOLIYATLAR KODI) TURLARI. SERTIFIKATLASHTIRISH TIZIMI. OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI SERTIFIKATLASHTIRISH KETMA-KETLIGI TIZIMI. 
Identifikatsiya tushunchasi
Ishlab chiqarish  tovarlarini  indefikasiyalashning  tartibi  va   umumiy  qoidalarini  o’rganish. Lug’atlarda  “identifikatsiyalash” termini  (lotincha identificure ) ya’ni bir narsani  boshqa  bir  narsa  bilan  to’g’ri  kelganini  aniqlash. Tovarlarni  indefikasiyalashda  tekshirilayotgan  tovarlarni bir  turdagi  analoglariga  (namuna, bazavoy  modeli)  mos  kelishi  aniqlanadi.
Davlat standarti mahsulotlarini taqqoslash tizimini taxminan matematik modellashtirish va optimallashtirish asosida olib borish mumkin.
Identifikasiya – bu taqqoslashdir. 
Misol: Kolbasa turlari bo’yicha:
1. Organoleptik. 2. Fizik-kimyoviy.
Davlat standarti bo’yicha olingan va  Davlat standarti talabiga javob bermaydi.
Mahsulotni identifikatsiyalash - bu aniq bir maxsulot namunasi va uning bayoniga mosligini aniqlash tushuniladi.
Mahsulot bayoni esa mos xujjatlarda belgilangan, mahsulotlarni tavsiflovchi talablar, ko’rsatkichlar, parametrlar va belgilar to’plami hisoblanadi.
Identifikatsiyalash natijalari aniq mahsulot namunasi va uning bayoniga mos yoki mos kelmasligini ifodalovchi xulosa tushuniladi.

Identifikatsiyaning maqsad va vazifalari
Mahsulotni identifikatsiyalashni maqsadi quyidagilardan iborat:
1. Ishlab chiqaruvchidan iste’molchini himoya qilish.
2. Atrof-muhitga iste’molchining sog’lig’iga mahsulotning xavfsiz-ligi kafolatlanadi.
Mahsulotni identifikatsiyalash quyidagi organlar orqali amalga oshiriladi:
1. Sertifikatlash organlari.
2. Ijro hujjatlari organlari.
3. Davlatning belgilangan qonunlari va uning me’yoriy hamda huquqiy dalolatnomalari belgilangan holatda tashkilot va boshqa organlar.
Aniq mahsulot namunasi va uning bayoniga mosligini tasdiqlash uchun mahsulot talablari, ko’rsatkichlari, parametrlari va belgilari bo’yicha identifikatsiyalashni amalga oshirish yetarli hisoblanadi.
Identifikatsiyalash vazifasiga bog’liq holda mahsulotni xususiyatidan kelib chiqqan xolda quyidagi usullardan biridan foydalanishimiz mumkin:
1. Xizmat bo’yicha. 
2. Instrumental vosita bo’yicha.
3. Organoleptik.
4. Aprobasiya (qo’llash).
5. Sinov tajriba.
Aniq bir mahsulotni identifikatsiyalash natijalari xulosa berish ko’rinishida yoki bir xil turdagi mahsulotni sertifikatlash tartib qoidalarida keltirilgan tartib bo’yicha rasmiylashtiriladi. Xulosani tayyorlash vaqtida namunani sinovdan o’tkazish organoleptik va vizual orqali tekshirish instrumental vositalarni qo’llash, xujjatlarni ekspertizalash natijalaridan foydalanish mumkin. Xulosaga identifikatsiyalash olib olib boruvchi organning rasmiy vakili yoki ekspert  tomonidan imzo qo’yiladi va tashkilot muhri bosiladi.

Majburiy sertifikatlashtiriladigan oziq-ovqat mahsulotlari KOD TIF bo’yicha (Tashqi iqtisodiy faoliyatlar kodi) turlari

Sertifikatlashtirish ikki xil ya’ni, majburiy va ixtiyoriy xarakterga ega bo’ladi. Majburiy sertifikatlash qonunlar va qonuniy aktlar asosida amalga oshiriladi va tovar (jarayonlar, xizmatlarning), texnik reglamentlar talablariga va standartlarning majburiy talablariga mosligini isbotlashni ta’minlaydi.
Ushbu normativ hujjatlarning majburiy talablari xavfsizlik in-sonlarning sog’ligini himoya qilish va atrof - muhitni muhofaza qilishga qaratilganligi sababli majburiy sertifikatlashning asosiy yo’nalishi bo’lib xavfsizlik va yekologiklik hisoblanadi.
Mahsulot ni u yoki bu sertifikatlashtirishga oidligi, uni tashqi mu-hitga, inson salomatligiga ta’siri asosiy mezon hisoblanadi. Ana shuning uchun tashqi muhitga, inson salomatligiga ta’sir ko’rsatuvchi mahsulotlar albatta majburiy sertifikatlashtirishga mansub bo’ladi, qolgan mahsulotlar esa sertifikatlashtirilishi ixtiyoriydir,
Majburiy sertifikatlashtirish deganda sertifikatlashtirish xuquqiga ega bo’lgan idora tomonidan mahsulot  jarayon xizmatining standartlaridagi majburiy talablariga muvofiqligini tasdiqlash tushuniladi.
Ixtiyoriy sertifikatlashtirish deganda ishlab chiqaruvchi (bajaruv-chi), sotuvchi (ta’minlovchi) yoki iste’molchi tashabbusi bilan ixtiyoriy ravishda o’tkaziladigan sertifikatlashtirish tushuniladi.
Hozirgi sharoitda tashki mamlakatlar bilan savdoni, mamlakatlararo iqtisodiy aloqalarni, fan va texnikani rivojlanishi uchun xamda chikarilayotgan mahsulot larni sifatini yaxshilash, ularni raqobatbardoshlik qobiliyatini oshirish uchun muntazam ravishda sinovlardan o’tkazish ehtiyoji ortib bormoqda. Sinovlarni ko’pincha uchinchi tomon deb ataluvchi shaxs yoki tashkilot amalga oshiradi. U ko’riladigan masalada qatnashayotgan tomonlar odatda ta’minlovchining (birinchi tomon) va xaridorning (ikkinchi tomon) manfaatlarini ximoya qilib, mutlaqo mustaqil ravishda ish ko’radilar. Uchinchi tomon tarafidan chilinadigan sertifikatlashtirish ishlab chikaruvchilarining ishonchiga sazovor bo’lmokda va shu sababli bunday yo’l keng qo’llanilib, salmoqli ravishda tarqalmoqda. Turli mamlakatlarda uchinchi tomon tarafidan bajarilayotgan sertifikatlashtirish tizimini tashkil yetish amalda shuni ko’rsatmokdaki, uni turlicha tashkil qilish mumkin yekan: ishlab chiqaruvchi assosiasiyalar, yirik iste’molchilar, standartlashtirish milliy tashkilotlari tomonidan, masalan, Fransiya va Angliyada 60-yillar boshida iste’molchilar tomonidan harbiy maqsadlar uchun yelektronika mahsulotlarini sertifikatlashtirish tizimi yaratildi.
Ayrim olingan mamlakat miqyosida yaratilgan milliy tizimlar majburiy bo’lgan standartlar doirasini qamrab oladi. Masalan: birinchilar qatorida milliy miqyosida qimmatbaxo toshlarni sertifikatlashtirish tizimlari qo’llanilgan.
Sertifikatlashtirish tushunchasi keng ma’noda uchinchi tomon tarafidan o’tkaziladigan texnikaviy me’yoriga, ish uslubiga, qoidaga muvofiqligini qamrab olgan xar qanday tekshiruvdir. Shuning uchun sertifikatlashtirishni tekshiruv deb hisoblab, bosim ostidagi idishlarni portlash xavfidan ximoyalangan qurilmalarning, atom reaktorlarining va tog’ texnikasining ishlatishdagi xavsizligini ta’minlash uchun texnikaviy nazorat urgatuvchi idoralar shartli tekshiruvni amalga oshiradi.
Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 28 apreldagi 122-qarori 1-ilovasiga asosan, 77 turdagi mahsulot majburiy sertifikatlanishi belgilab berilgan. Unga ko’ra mahsulotlar KOD TIF 2007 versiyasiga asosan belgilab berilgan. Ushbu mahsulotlar ichiga oziq-ovqat mahsulotlari, qurilish mahsulotlari, yengil sanoat mahsulotlari, mashinasozlik jihozlari, yog’ochsozlik buyumlari, dori va dori vositalari kiradi. Har bir mahsulotning turi bo’yicha TIF KODlar belgilangan va ular asosida mahsulotlar klassifikasiyalangan. Umumjaxon klassifikatoriga asosan har bir mahsulot turi uchun kodlar beriladi. Ana shu kodlar asosida mahsulotlar import va eksport qilishda identifikasiyalanadi. Shu jumladan, O’zbekiston Respublikasida ham TIF KODlari bo’yicha bojxonadan mahsulotlar o’tkazish ishlari, ekspertiza ishlari hamda deklarasiya ishlari olib boriladi. Quyida O’zbekiston Respublikasi sertifikatini e’tirof etuvchi (tan oluvchi) davlatlar ro’yhati keltirilgan.

1-jadval:
№	Davlatlar nomi	№	Davlatlar nomi	
1	Avstriya	26	Niderlandiya	
2	Azerbaydjan	27	Yangi Zelandiya	
3	Avstraliya	28	Norvegiya	
4	Argentina	29	BAA	
5	Belgiya	30
31	Polsha	
6	Belarusiya	31	Portugaliya	
7	Braziliya	32	Rossiya Federasiyasi	
8	Velikobritaniya	33	Ruminiya	
9	Vengriya	34	Singapur	
10	Vetnam	35	Slovakiya	
11	Germaniya	36	Sloveniya	
12	Gonkong	37	AQSh	
13	Gresiya	38	Tayvan	
14	Daniya	39	Turkiya	
15	Izrail	40	Ukraina	
16	Hindiston	41	Finlandiya	
17	Indoneziya	42	Fransiya	
18	Irlandiya	43	Xorvatiya	
19	Ispaniya	44	Chexiya	
20	Italiya	45	Chili	
21	Kanada	46	Shveysariya	
22	Xitoy	47	Shvesiya	
23	Lyuksemburg	48	JAR	
24	Malayziya	49
50	Janubiy Koreya	
25	Meksika	50	Yaponiya	

Sertifikatlashtirish tizmalari (sxemalari)
Sertifikatlashtirish bo’yicha ISO tarkibidagi qo’mita tomonidan tayerlangan xujjatda uchinchi tomon tarafga oshiriladigan sertifikatlashtirishning to’qqizta sxemasi berilgan bo’lib, respublikamizda xam aynan shu 8 ta sxema tadbiq etilgan:
Birinchi sxema. Bu sxema bilan fakat mahsulot  namunalari turlarini standartlar talablariga muvofiqligini maxsus tasdiklangan sinov tashkilotlarida sinovdan o’tkaziladi. Bu xildagi sertifikatlashtirishda sinovga taqdim yetilgan namunani belgilangan talablarga muvofiqligi tasdiqlanadi, xolos. Bu yil o’zining soddaligi va unga ko’p harajat talab qilmasligi tufayli milliy va xalqaro savdo munosabatlarida muayyan darajada tarqalgan.
Ikkinchi sxema. Bu sxemada mahsulot ning namuna turlarini maxsus tasdiqlangan sinov tashkilotlarida sinovdan o’tkazilib, so’ngra uning sifatini savdo shaxobchalaridan vaqti-vaqti bilan olinadigan namunalar asosida nazorat qilib boriladi. Bu usul taqdim etilgan namunalar sifatini baholash bilan seriyali chiqayetgan mahsulot ning sifatini xam baxolash imkonini beradi. Usulning afzalligi uning soddaligidadir. Uning kamchiligiga esa nazorat sinovlar natijasiga qarab, agar mahsulot  standart talablariga nomuvofiqligi aniqlanilsa, baribir uni savdo shaxobchalaridan chiqarib tashlash mumkin bo’lmaydi yoki uni chiqarib tashlash uchun birmuncha qiyinchiliklar tug’iladi.
Uchinchi sxema. Mahsulot  namunalarining turlarini maxsus tasdiq-langan sinov tashkilotlarida o’tkazish, sungra sotuvchi yeki istehmolchiga yubormasdan turib vaqti-vaqti bilan namunalarning tekshiruvini nazorat qilishga asoslanadi. Ikkinchi sxemadan farqlanuvchi tomoni shuki mahsulot  savdo shaxobchalariga tushmasdan turib, sinov nazorati o’tkaziladi va standartga muvofiqligi aniqlansa, mahsulot ning iste’molchiga jo’natilishi to’xtatiladi.
To’rtinchi sxema. Mahsulot namunalarining turlarini xuddi 1-3-sxemalardek sinovdan o’tkazishga assoslangan bo’lib, so’ngra savdo shaxobchasidagi xamda ishlab chiqarishdan olingan namunalarining tekshirish nazorati vaqti-vaqti bilan o’tkazish orqali mahsulot ning sifati hisobga olinadi. Bu xolda mahsulot  ishlab chiqarilgan bo’lib, uning chiqarilishiga ma’lum xarajatlar bo’lgandan keyin standart talablariga nomuvofiqligi aniqlanadi.
Beshinchi sxema. Bu sxema mahsulot  namuna turlarini tasdiqlangan sinov tashkilotlarida o’tkazishga va mahsulot ishlab chiqarishning sifatini baxolashga asoslangan bo’lib, so’ngra savdo shaxobchasida va ishlab chiqarishda namunalar sifatini nazorat qilib boriladi. Bu sertifikatlashtirish usuli faqat mahsulot ning sifatini nazorat qilibgina qolmay, balki korxonada chiqariladigan mahsulot ning sifatini kerakli darajada bo’lishini xam nazorat qiladi. Tabiiyki, korxonada mahsulot  sifatini ta’minlashda, tizimni baxolanishida va uning mezonini aniqlash muxim axamiyatga ega. Ushbu usul sanoati rivojlangan mamlakatlarida xamda xalqaro sertifikatlashtirish tizimlarida eng ko’p tarqalgan sxemadir. Birinchi-turtinchi sxemalariga qaraganda bu sxema eng murakkab va nisbatan qimmatroq turadigan sxema bo’lib, uning afzalligi iste’molchi mahsulot  sifat darajasini yuqori ekanligiga ishonch xosil qiladi, bu esa asosiy mezon hisoblanadi.
Oltinchi sxema. Faqat korxonadagi mahsulot ning sifatini ta’min-lash bilan tizimini baxolashini o’tkazishga mo’ljallangan. Bu usul ayrim vaqtda korxona-tayyorlovchini attestatlash deb xam yuritiladi. Bu xil sertifikatlashtirishda faqat korxonaning belgilangan sifat darajadagi mahsulot ni chiqarish qobiliyati baxolanadi.
Yettinchi sxema. Mahsulot ning xar bir tayerlangan partiyasidan sinov-larga tanlab olishga assoslangan. Tanlab olish sinovlarning natijalariga qarab partiyani ortish uchun qaror qabul qilinishi aniqlanadi. Bu xildagi sertifikatlashtirish uchun tanlanmaning xajmi aniqlanishi lozim bu esa tayerlangan partiyaning katta-kichikligiga maqbul bo’ladigan sifat darajasiga bog’liq. Qabul qilingan qoidaga asosan tanlanmani to’plash vakolatlangan sinov tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladi. Bu xil sertifikatlashtirish qo’llanilishi statistik usulni qo’llash bilan bog’liqdir.
Sakkizinchi sxema. Xar bir tayerlangan, ayrim buyumning standartlar talabiga muvofiqligi sinovlar o’tkazib aniqlashga assoslangan. Bu sertifikatlashtirish usulida yuqorida sxemalarga qaraganda ta’minlovchining ma’suliyati ancha yuqori. Tabiiyki muvaffaqiyatli sinovlardan o’tgan buyumlargina sertifikat yoki muvofiqlik belgisini oladi. 8-sxema mahsulot ga nisbatan yuqori va qat’iyroq talablar qo’yilganda ishlatilishga asoslangan yoki mahsulot ning ishlatilishi natijasida standart talablarga moye kelmasligi iste’molchiga katta iqtisodiy zarar yetkazganida qo’llaniladi. Bu xil sertifikatlashtirish qimmatbaxo metallardan va qotishmalardan tayerlanadigan buyumlarda ko’prok qo’llaniladi. Bundan asosiy maqsad qimmatbaxo metallarning belgilangan miqdorini, tarkibini va buyumning tozaligini tekshirishdir.
Buyuk Britaniya instituti tomonidan sertifikatlashtirishning yangi xili yaratilib, bu usul bilan faqat ishlab chiqarishdagi texnologik jarayen-larini tasdiqlanishi (attestatlanishi)ga asoslangan.
To’qqizinchi sxema. Bu sxema mahsulot ni sertifikatlashtirishda qo’llaniladi va mahsulot ning xavfsizlik talablariga muvofiqligini deklarasiya  qilishni nazarda tutadi. Mazkur sxemada, ishlab chiqaruvchining hohishiga ko’ra, muvofiqlik belgisi qo’llanilishi mumkin.
Majburiy tartibda sertifikatlashtiriladigan, shuningdek ularning muvofiqligi muvofiqlik deklarasiyasi bilan tasdiqlanishi mumkin bo’lgan mahsulot lar ro’yxati O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasi tomonidan belgilanadi.
Hozirgi zamon adabiyotida har bir sertifikatlashtirish sxemasining afzalligi va kamchiliklari tahlil yetilgan. Bularning ichida eng mukammal va murakkabi beshinchi sxemadir. Bu sxema to’liq bo’lganligi uchun uni asos qilib olib, hozirgi zamon xalqaro sertifikatlashtirish tizimi yaratilmoqda.
3; 4; 5; 7; 8; 9; sxemalar bo’yicha sertifikatlashtirilgan mahsulot  muvofiqlik belgisi bilan tamg’alanishi (markirovka qilinishi) mumkin.
Xozirgi zamon adabiyotida har bir sertifikatlashtirish sxemasining afzalligi va kamchiliklari taxlil etilgan. Bularning ichida eng mukammal va murakkabi beshinchi sxemadir. Bu sxema to’liq bo’lganligi uchun uni asos qilib olib, hozirgi zamon xalqaro sertifikatlashtirish tizimini yaratilmoqda.
Sertifikatlashtirish tizimlarini boshqaruvchi idora muayyan turdagi mahsulot  sifatining nazoratini tashkil etish, standartlarga rioya qilishni majburiy talab etishini, iste’molchi va savdo talablarini ye’tiborga olib, mamlakatdagi amalda bo’lgan qonunlar va meyoriy xujjatlar asosida o’z ishini tashkil etadi.
Sertifikatlashtirish idorasi sinovlarni o’tkazish, korxonadagi va savdo shaxobchasidagi mahsulot ning sifatini nazorat qilish xamda nazoratni tashkil qilish va shunga o’xshashlarni bajarib uchinchi tomon vazifasini bajaradi.

Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlshtirish ketma-ketligi tizmasi. Sertifikatlashtirish uchun zarur bo’lgan me’yoriy hujjatlar

Ushbu sertifikatlashtirish Nizomning buzilishida aybdor bo’lgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob berishadi.
1. Ariza beruvchi zarur hollarda gigiyenik xulosa olish uchun hududiy sanitariya nazorati organiga zarur hujjatlarni ilova qilgan holda ariza beradi.
Hududiy davlat sanitariya nazorati organi belgilangan tartibda joyiga borgan holda laboratoriya sinovlari o’tkazish uchun mahsulotlardan namuna oladi va obhyektni tekshiradi.

Mahsulotlarni sertifikatlashtirish tartiboti sxemasi

1a. Chorva mahsulotlari uchun hududiy sanitariya nazorati organi ariza beruvchidan hujjatlar olingan kundan keyingi kundan kechikmasdan tuman (shahar) veterinariya xizmati organiga buyurtmanoma jo’natadi.
1b. Veterinariya xizmati organi uch kun muddatda hududiy sanitariya nazorati organiga veterinariya xulosasini yoki xulosa berishni rad etishga sabab bo’lgan aniq qonun hujjatlari normalarini ko’rsatgan holda yozma javob yuboradi.
Veterinariya xizmati organi 20 kungacha izolyasiyalash-cheklash (karantin) choralarini belgilash huquqiga ega. Bunda veterinariya xulosasini berish tartiboti karantin muddati tugagunga qadar to’xtatib turiladi.
1v. O’simlik mahsulotlari uchun hududiy sanitariya organi ariza beruvchidan hujjatlar olingan kundan keyingi kundan kechikmasdan tuman (shahar) o’simliklar karantini davlat xizmati organiga buyurtmanoma jo’natadi.
1g. O’simliklar karantini davlat xizmati organi ikki kun muddatda fitosanitariya xulosasi yoki salbiy xulosa beradi.
2. Laboratoriya sinovlari, shuningdek veterinariya hamda fitosanitariya xulosalaridan ijobiy natija olinganda,  hududiy sanitariya nazorati organi ariza beruvchiga gigiyenik xulosa beradi.
3,4. Ariza beruvchi o’z xohishiga ko’ra, tashkilot va ishlab chiqaradigan mahsuloti shtrixli kodda foydalaniladigan tovar kodini olish uchun «GS1 Uzbekistan»ga murojaat qilishi mumkin.
5. Ariza beruvchi muvofiqlik sertifikati olish uchun sertifikatlash bo’yicha akkreditasiya qilingan organga zarur hujjatlarni ilova qilgan holda ariza taqdim yetadi. (Ariza gigiyenik xulosa olish uchun beriladigan ariza bilan bir vaqtda berilishi mumkin).
6. Sertifikatlash bo’yicha akkreditasiya qilingan organ 15 ish kunidan ortiq bo’lmagan muddatda muvofiqlik sertifikati yoki aniq qonun hujjatlari normalarini ko’rsatgan holda yozma rad javobini beradi.
Sertifikatlashtirish uchun zarur boladigan meyoriy hujjatlar.
Sertifikatlashtirish uchun O’zbekiston Respublikasida amalda qo’llanilayotgan me’yoriy hujjatlar jumladan: Vazirlar Mahkamasi qarorlari, texnikaviy hujjatlar, davlatlararo hujjatlar (GOST),  SaNQvaM ga rioya qilgan holda hujjatlardan foydalaniladi. Masalan birgina sertifikatlashtirish ishlarini amalga oshirishda Vazirlar Mahkamasining 122-qarori 2011 yildan buyon amalda qo’llanilib kelinmoqda. Ushbu xujjatda sertifikatlashtirish tartibotlari qayd etilgan. Har bir oziq-ovqat mahsulot turlari uchun amalda qo’llanilayotgan MH qo’llaniladi,  masalan paxta moyi uchun O’zDSt 816:2012 davlat standarti talablari o’rnatilgan. Ushbu standart asosida mahsulotga muvofiqlik sertifikati rasmiylashtiriladi. Shu asnoda har bir mahsulotning texnikaviy shartlari aks yettirilgan me’yoriy hujjatlar mavjud bo’ladi. Ushbu hujjatlarni qidirish uchun O’zstandart agentligi axborot-resurslari markaziga murojaat yetiladi. Qiziquvchilar uchun u yerda kutibxona mavjud bo’lib kutubxonada klassifikator mavjud. Klassifikator orqali mahsulot uchun zarur bo’lgan davlat standarti yoki bo’lmasa, davlatlararo standart qidirib to’iladi.  SanQvaM bu sanitar qoidalar va me’yorlar, ushbu xujjatlar to’plamida oziq-ovqat mahsulotlariga xavfsizlik va gigiyenik talablar qo’yilgan. 

Nazorat uchun savollar
1. Sertifikatlashtirish uchun umumiy necha kun belgilangan?
2. Gigiyenik sertifikat berish uchun necha kun belgilangan?
3. Shtrix kod olish majburiymi?
4. Muvofiqlik sertifikatini olish uchun amalda necha kun kerak bo’ladi?
5. Sertifikatlashtirish sxemalari qaysi tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan?
6. Qaysi sertifikatlashtirish sxemalari eng oddiy sertifikat-lashtirish sxemasi hisoblanadi?

2-amaliy mashg’ulot
OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI SERTIFIKATLASHTIRISHDA YORLIQ QOG’OZLARNI VA ULARNI MAHSULOT SIFATI VA TARKIBIGA MOSLIGINING NAZORATI. ISHLAB CHIQARISHDA ANIQLANGAN KAMCHILIKLARNI BAHOLASH VA SERTIFIKATNI BEKOR QILISH TARTIBOTLARI. SERTIFIKATLASHTIRILGAN MAHSULOTNI DAVLAT RO’YXATIGA OLISH.

Oziq-ovqat mahsulotlarini sertifikatlashtirishda yorliq qog’ozlarni va ularni mahsulot sifati va tarkibiga mosligini nazorati
«Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga hamda O’zbekiston Respublikasi prezidentining «Mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini yanada oshirish va tovarlarni respublikaga noqonuniy olib kirishga qarshi kurashni kuchaytirish to’gprisida» 2013 yil 29 yanvardagi pQ-1913-son qaroriga muvofiq:
‑ Ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish va bojxonada rasmiylashtirish qoidalari tasdiqlangan.
‑ Istehmol upakovkasiga (idishiga) ega bo’lgan dori-darmonlarni (TIF TN bo’yicha kodi 3004) import qilish davlat tilida majburiy markirovka qilingan holda amalga oshiriladi.
Import qilinadigan dori-darmonlarni markirovka qilish iste’mol upakovkasiga (idishiga) iste’molchi uchun davlat tilidagi axborotni qistirma varaqa shaklida joylashtirish yo’li bilan, upakovkasida qo’shimcha markirovkasiz amalga oshiriladi. Ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan qo’yiladigan davlat tilidagi markirovkasi mavjud bo’lmagan taqdirda import qilinayotgan dori-darmonlarni ular O’zbekiston Respublikasi hududiga olib kirilgandan keyin, bojxona omborida saqlash vaqtida, guruhli upakovkaga davlat tilidagi qistirmalarning tegishli birliklarini joylashtirish yo’li bilan markirovka qilishga yo’l qo’yiladi.
Dori-darmonlar markirovkasining davlat tilidagi matni O’zbekiston Respublikasi Sog’liqni saqlash vazirligining Dori-darmonlar va tibbiy texnika sifatini nazorat qilish bosh boshqarmasi tomonidan tasdiqlanadi.
- O’zbekiston Respublikasi Davlat bojxona qo’mitasi, Davlat soliq qo’mitasi Adliya vazirligi hamda manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda o’zlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.
Ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish va bojxonada rasmiylashtirish qoidalari:
Ushbu Qoidalar «Istehmolchilarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga hamda O’zbekiston Respublikasi prezidentining «Mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini yanada oshirish va tovarlarni respublikaga noqonuniy olib kirishga qarshi kurashni kuchaytirish to’g’risida» 2013 yil 29 yanvardagi PQ-1913-son qaroriga muvofiq ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish va bojxonada rasmiylashtirish shartlarini belgilaydi.
2017 yil 7 iyul, 476-sonli “Oziq-ovqat mahsulotlariga tegib turadigan qadoqlarning xavfsizligi” to’g’risidagi umumiy texnik reglamentiiga asosan quyidagi asosiy tushunchalar qo’llaniladi:
birka — og’irligini, borish joyini, tayyorlanishini, tarkibini, yegasini yoki boshqa mahlumotlarni belgilash uchun tovarni ishlab chiqarish vaqtida qo’yiladigan yozuv yozilgan (qog’oz, yog’och, karton, charm, metall va boshqalardan tayyorlangan) plastinka; 
leybl — ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ip yoki tasma yordamida tovarga mahkamlanadigan, yozuv yozilgan yorliq; 
markirovka — import qilinadigan tovarning iste’mol upakovkasidagi va (yoki) idishdagi matn, rasmlar yoki ma’lumot beruvchi belgilar; 
stiker — etiketka yoki upakovkaga kirmagan qo’shimcha ma’lumotlarni joylashtirish uchun xizmat qiladigan maxsus yelim qatlamli etiketka; 
idish — o’zida mahsulotni joylashtirish uchun buyumni ifodalaydigan upakovkaning asosiy elementi; 
transport idishi — mustaqil transport birligini hosil qiluvchi idish; 
upakovka — mahsulotni shikastlanish va nobudgarchilikdan, atrof muhitni ifloslanishdan himoya qilishni ta’minlaydigan vosita yoki vositalar majmui, shuningdek mahsulotning aylanish jarayoni; 
iste’mol upakovkasi — transport idishi funksiyasini bajarmaydigan, istehmolchiga mahsulot bilan birgalikda tushgan idish; 
etiketka — tovarni ishlab chiqarishda ishlab chiqaruvchi korxonaning savdo markasi, nomi, ishlab chiqarilgan sanasi, yaroqlilik muddati va (yoki) tovar to’g’risidagi boshqa ma’lumotlar ko’rsatilgan holda unga yo’naltirilgan chizmali va matnli belgi; 
formulyar, pasport — tovar to’g’risidagi ma’lumotlar yoziladigan varaq (daftar).
Davlat tilida markirovka qilinishi majburiy bo’lgan iste’mol tovarlarini markirovka qilish shartlari:
‑ O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O’zbekiston Respublikasiga istehmol tovarlari olib kirishni takomillashtirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida» 2013 yil 13 maydagi 127-son qaroriga  kiritilgan hamda tovarning bir qismi bo’lgan va uning qiymatga kiruvchi iste’mol upakovkasida bevosita chakana savdoga tushadigan tovarlar ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart va 2017 yil 12 iyul, 490-sonli “Oziq-ovqat mahsulotini tamg’alash yuzasidan uning xavfsizligi” to’g’risidagi umumiy texnik reglamentlariga
Iste’molda bo’lgan tovarlarni markirovka qilish ushbu Qoidalarga muvofiq umumiy asoslarda amalga oshiriladi.
‑ Quyidagilar:
yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan xorijiy yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan o’z ehtiyojlari uchun olib kirilayotgan va ishlab chiqarish yoki boshqa tijorat faoliyati uchun mo’ljallanmagan tovarlar; 
xorijiy davlatlarning O’zbekiston Respublikasidagi diplomatik va konsullik vakolatxonalari, xalqaro va hukumatlararo tashkilotlar, xorijiy davlatlarning ushbu tashkilotlar huzuridagi vakolatxonalari va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan rasmiy tarzda (xizmat doirasida) foydalanish uchun, shuningdek ularning xodimlari uchun olib kiriladigan tovarlar; 
ko’rgazma namunalari, sinash, tatbiq yetish va marketing uchun namunalar sifatidagi tovarlar ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan davlat tilida majburiy markirovka qilinmaydi. 
‑ Davlat tilidagi markirovkaning mahsulotga standartlashtirish bo’yicha normativ hujjatlar talablariga muvofiqligi sertifikatlashtirish bo’yicha akkreditasiya qilingan organlar tomonidan amalga oshiriladi.
‑ Davlat tilidagi markirovka ushbu Qoidalarga ilova talablariga muvofiq iste’molchi uchun to’liq va ishonchli bo’lishi kerak.
‑ Tovarning asosiy istehmol xususiyatlari va tavsifi, shuningdek ishlab chiqaruvchi korxonaning markirovkasidagi boshqa ma’lumotlar ushbu Qoidalarga ilovaga muvofiq markirovkada davlat tilida ko’rsatilishi kerak.
‑ Quyidagilarga:
davlat tilidagi markirovkaga ishlab chiqaruvchi korxonaning boshqa tillardagi markirovkasida mavjud bo’lmagan qo’shimcha ma’lumotlar kiritilishiga; 
davlat tilidagi markirovkada bayon qilingan ma’lumotlarning boshqa tillardagi ishlab chiqaruvchi korxonaning markirovkasiga muvofiqligini tahlil qilish imkonini bermaydigan ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan qo’yilgan markirovka yuzasiga tovarning upakovkasiga stikerni yelimlash usuli bilan tovarni davlat tilida markirovka qilishga yo’l qo’yilmaydi.
‑ Ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan import qilinadigan iste’mol tovarlarining ayrim turlarini markirovka qilish ushbu Qoidalarga ilovaga muvofiq amalga oshiriladi.
Davlat tilida majburiy markirovka qilinadigan iste’mol tovarlarini bojxonada rasmiylashtirish xususiyatlari: 
‑ Import qiluvchi davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan tovar O’zbekiston Respublikasi hududiga olib kirilgunga qadar import qilish yuzasidan o’zi tuzadigan kontrakt shartlarida tovarni davlat tilida markirovka qilish talabini nazarda tutishi kerak.
‑ Tovarni «yerkin muomala (import) uchun chiqarish» bojxona rejimida rasmiylashtirish uni tovardagi markirovka bilan tanlab solishtirgandan keyin bojxona organlari xodimlari tomonidan amalga oshiriladi.
‑ Davlat tilida markirovka qilinishi shart bo’lgan olib kirilgan tovarlar davlat tilida markirovka qilinmagan shaklda «erkin muomala (import) uchun chiqarish» bojxona rejimida bojxonada rasmiylashtirilishiga yo’l qo’yilmaydi.
‑ Erkin industrial (iqtisodiy) zonaga olib kiriladigan tovarlar «erkin muomala (import) uchun chiqarish» bojxona rejimida rasmiylashtirilgan hollarda davlat tilida markirovka qilinadi.
Yakunlovchi qoidalar:
‑ Tovarning davlat tilidagi markirovkasi matnining to’liqligi va to’g’riligi uchun import qiluvchi va sertifikatlashtirish bo’yicha akkreditasiya qilingan organlar javob beradi.
‑ Bojxona organlari tomonidan ushbu Qoidalarga ilovada ko’rsatilmagan davlat tilidagi markirovkadagi ma’lumotlar talab qilinishiga yo’l qo’yilmaydi.
‑ Ushbu Qoidalar talablari buzilishida aybdor bo’lgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.

Ishlab chiqarishda aniqlangan kamchiliklarni baxolash va sertifikatni bekor qilish tartibotlari.
Mahsulot yoki buyum ma’lum tekshiruvdan o’tganligini, tekshiruvning xaqqoniyligini yoki sertifikatlashtirish idorasi tomonidan tekshirilganligini isbotlaydigan dalil - tamg’a, etiketka, sertifikat, ilova kilib yuboriladigan ro’yxat, sertifikatlashtirilgan mahsulot lar ro’yxati yoki korxona tayyorlovchilarning ro’yxati hisoblanadi. 
Muvofiqlik sertifikatini sertifikatlashtirish idorasi yoki uning nomidan akkreditlangan idora tomonidan berilishi mumkin. ISO ta’rifiga binoan:
Muvofiqlik sertifikati - "Tegishlicha belgilangan mahsulot , jarayon yoki xizmatlarning mahlum standartga yoki boshka me’yoriy xujjatga mos kelishiga ishontiradigan va sertifikatlashtirish tizimi koidalari asosida tashkil etilgan xujjat"dir. 
Muvofiqlik belgisi deganda ushbu mahsulot , jarayon yoki xizmat mahlum standartga yoki boshqa me’yoriy xujjatga mos kelishini kafolatlovchi sertifikatlashtirish tizimi qoidalari asosida berilgan yoki ishlatiladigan va ma’lum tartibda ximoya qilinadigan belgi tushuniladi. 
Muvofiqlik belgisini faqat mahsulot ning xamma tavsiflarini belgilangan standart bo’yicha qamrab olgan bo’lgan xollardagina ishlatish tavsiya etiladi. 
Sertifikatni, xam mahsulot  standartlarining to’liq texnikaviy talablariga, xam aloxida talablarni belgilovchi standartlar asosida berilishi mumkin. 
Sertifikat berish tartibi va (yoki) muvofiqlik belgisini qo’yish, hamda uni amalda to’xtatish yoki bekor kilish, standart shakli va muvofiqlik belgisining ramzi, sertifikatlashtiriluvchi hujjatlarda belgilanadi va mahsulotning ushbu turini sertifikatlashtirish qoidasida ko’rsatiladi. 
Sertifikatda qayd etiladigan ma’lumotlar quyidagilardan iborat:
- sertifikatlashtirish idorasining nomi va manzili;
- tayyorlovchining nomi va manzili;
- mahsulotni va uning to’dasini belgilanishi, seriya raqami, sertifikatlashtirishga tegishli bo’lgan model yoki mahsulot turi;
- tegishli standartga havola;
- vakil-shaxsning imzosi va vazifasi. 
Quyidagi keltirilgan hollarda sertifikat bekor qilinishi mumkin:
- agar mahsulot (buyum, mol)ning tarkibiga yoki uni ishlab chiqarish texnologiyasiga o’zgartirishlar kiritilsa, bu esa o’z navbatida sertifikat-lashtirish bo’yicha qilinayotgan tekshiruvda uning tavsiflariga o’zgarishlar olib kelsa, hamda shu mahsulot namunalarining sinovlari qo’shimcha bayonnomadagi standart talablariga mosligi tasdiqlanmasa;
- ishlab chiqarish texnologiyasining buzilishi va korxona-tayyorlovchi mahsulotining sifati pasaysa yoki material bilan ta’minlovchi tomonidan komplektlash detallari, yig’ish qismi tegishli standartlar talablarini buzilishiga olib kelsa; 
Sertifikatlashtirish natijalarini, Tizim idorasi tomonidan sertifikatlashtirish ishlari to’g’risidagi ma’lumotlarni xar doim  aks etilishi lozim. Bu ma’lumotlar quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- sertifikatlashtirilgan mahsulot ro’yxati;
- akkreditlangan sinov tashkilotlarining ro’yxati;
- attestatlangan korxonalardagi sertifikatlashtirilgan mahsulot ro’yxati;
- sertifikatlashtirish hujjatlarining ro’yxati. 
Bu ro’yxatlarni sertifikatlashtirish milliy idorasi bo’yicha kilinadigan ishlarda qatnashuvchi vazirliklarga yuboriladi. 
Sertifikatlashtirilgan mahsulotni davlat ro’yxatiga olish
Iste’molchilarni muayyan mahsulot sertifikatlashtirilganligi to’g’risida, uni ishlatilishida sertifikat yoki uning nusxasi hamda muvofiqlik belgisi bilan xabardor qilishni amalga oshiriladi.
Muvofiqlik sertifikati – bu kerakli ishonchlilik bilan mahsulot yoki xizmat, identifikasiyalangan shaklda muayyan standart yoki boshka me’yoriy hujjatlarga muvofiqligini bildirishini, ta’minlovchi sertifikatlashtirish milliy tizimi qoidalari bo’yicha berilgan hujjat. Sertifikat standartning barcha talablariga, hamda alohida bo’limi yoki hujjatning o’zida aniq bayon qilingan mahsulotning muayyan tavsifiga, aloqador bo’lishi mumkin. 
Sertifikatda taqdim kilanayotgan mahsulot, sinov, ishlab chikarishni baholash va boshqa tekshiruv natijalari bilan uni solishtirish imkoniyatini ta’minlab, u nima asosida berilganligini ma’lum qiladi.
Har bir sertifikat davlat reyestrida rasmiy ro’yxatga olinishi shart. Sertifikatlashtirish bo’yicha idora dastlabki ro’yxatga olinishini individual indentifikasion raqami bo’lmish va qat’iy hisobot hujjatlari bo’lib xisoblangan,  sertifikat blankasini to’ldirish vaqtida o’tkazadi. Sertifikatlarni yakuniy ro’yxatga olishni, sertifikatlashtirish bo’yicha idora kundalik taqdim qilayotgan hujjatlar asosida sertifikatlashtirish milliy idorasi o’tkazadi. Sertifikatda davlat reyestri bo’yicha tarkib ro’yxat raqami sertifikatlashtirish bo’yicha idora va arizachi haqidagi qo’shimcha ma’lumotlarni beradi. Obyektlarni baholash va muvofiqlikni tasdiqlashni ro’yxatga olish umumiy tartibi O’z RH 51-021:2004 da belgilangan.

XX. XXX. XX. XXX. XXXXX

                           Ro’yxatga olingan obyektni tartib raqami
Akkreditlashtirish idorasi yoki sertifikatlashtirish idorasi kodi

                       Ro’yxatga olingan obyekt kodi
                  Muvofiqlikni baholash tizimini harfli belgilanishi

       O’zbekiston Respublikasiining belgisi 
1 - rasm. Davlat reyestrida ro’yxatga olish raqamining umumiy tuzilishi.

Shuningdek, obyektlarni ro’yxatga olish kodlari ro’yxati O’z RH 51-021:2004 belgilangan va u 1-jadvalda keltirilgan.
1 - jadval 
Obyektlarni ro’yxatga olish kodlari ro’yxati
№
t/r	Ruyxatga olinadigan obyektni nomlanishi	Kod	
1	Mahsulotlarga sertifikat	01	
2	Xizmatlarga sertifikat	02	
3	Xorijiy sertifikatlar	03	
4	Menejment tizimiga sertifikat	04	
5	Menejment tizimlarini sertifikatlashtirish idoralarining akkreditlanganligi to’g’risidagi guvohnoma	05	
6	Mahsulotlarni sertifikatlashtirish idoralarining akkreditlanganligi to’g’risidagi guvohnoma	06	
7	Laboratoriyalarni (markaz) akkreditlanganligi to’g’risidagi guvohnoma	07	
8	Sifat bo’yicha eksperta-auditorlarni attestatlash	08	
9	Transport vositalarining turini ma’qullash 	09	
10	Xorijiy davlatlardi attestanlangan sifat bo’yicha ekspert-auditorlarning attestati	10	
11	Nazorat (inspeksiya) idoralarini akkreditlanganligi to’g’risida guvohnoma	11	
12	Bir turdagi mahsulot larni sertifikatlashtirish tizimini ro’yxatga olish guvohnomasi	12	
13	Xodimlarning layoqatliligi sertifikati	13	
14	Muvofiqlik to’g’risidagi deklarasiya	14	
15	Ekspert-metrologlar attestati	15	
16	Putur yetkazmasdan nazorat sohasidagi xodimlarning layoqatliligi sertifikati	16	

Muvofiqlik sertifikatlarining ro’yxat raqamidan sertifikatlash-tirish bO’yicha idora kodi sifatida, sertifikatlashtirishni o’tkazgan, sertifikatlashtirish bo’yicha idoraning akkreditlash xaqidagi shahodatnoma tartib raqami qo’llaniladi.
Milliy akkreditlashtirish bo’yicha idora kodida MAI davlat tilida akkreditlashtirish milliy idora bosh harflari bo’yicha belgisi mavjud.
Shunga o’xshash sertifikatlashtirish bo’yicha milliy idora SMI, milliy sertifikatlashtirish tizimi SMT, akkreditlashtirish milliy tizimi AMT belgilanadi.
Quyida sertifikatlashtirilgan mahsulotlar, sifat tizimi va xizmatlarga sertifikatlarni ro’yxatga olingan raqamlari hamda akkreditasiya guvohnomalar ro’yxat raqamlariga misollar keltirilgan.
UZ. SMT. 01. 129. 00022	(sertifikatlashtirish idorasi mahsulot-ga bergan muvofiqlik sertifikati ruyxat raqami)
UZ. SMT. 04. 001. 00011	(sertifikatlashtirish idorasi menej-ment tizimiga bergan muvofiqlik sertifikati ro’yxat raqami)
UZ. SMT. 02. SMI. 00011	(Sertifikatlashtirish milliy idorasi xizmatga bergan muvofiqlik sertifikati ro’yxat raqami)
UZ. AMT. 07. MAI. 043 (Akkreditlashtirish milliy idorasi laboratoriyani, akkreditlashtirish haqidagi bergan guvohnomani ro’yxat raqami).
Sertifikatlashtirish idoralari berilgan, bekor qilingan sertifikatlar hisobi to’g’risida va sertifikatlashtirish faoliyati haqidagi ma’lumotlarni Sertifikatlashtirish milliy idorasiga taqdim qiladi. Ular o’zining faoliyati va berilgan sertifikatlar hakida qiziquvchi tashkilotlarni xabardor qilishi mumkin. 
Har bir obyektni ro’yxatga olish vaktida 2-jadvalda keltirilgan ma’lumot kartasini to’ldirish tavsiya etiladi.
 2 - jadval 
Ro’yxatga olingan obyektlar to’g’risida mahsulotlarni qayd qilish kartochkasida yozish misoli misoli
№	Yozuvlarning nomlanishi	Misol	
1	Davlat reyestri buyicha ro’yxatga olish raqami	UZ.AMT.06.MAI.055	
2	Blankani qayd qilish raqami	—	
3	Ro’yxatga olingan sanasi	21.11.2007	
4	Amal qilish muddati	3 yil	
5	Tashkilotning nomlanishi (to’liq)	«O’zbek – turk test markazi» Sertifikatlashtirish idorasi O’zbekiston-Turkiya qo’shma korxonasi	
6	Tashkilotning nomlanishi (qisqacha)	«O’zbek – Turk test markazi» SI	
7	Mahkamaga qarashliligi (mavjud bo’lganda)	–	
8	Manzil	Toshkent, Cho’ponota ko’chasi, 9V	
9	Telefon	50-01-01	
10	Elektron manzil	uzttm@yandex.ru	
11	Rahbar F.I.Sh. (arizachi)	Shukurlayev Sh.M	
12	Obyektning nomlanishi (SI, SL, menejment tizimi, xodim, mahsulot, ...)	Sertifikatlashtirish buyicha idora	
13	Qo’llanish sohasi/akkreditasiya	to’qimachilik, poyafzal va mebel mahsulot lari	
14	Sertifikatlash/akkreditlash o’tkazishda, me’yoriy hujjatlarga muvofiqligi to’g’risida ma’lumot 	O’z DSt 5.2	
15	IN o’tkazishning davriyligi	12 oyda 1 marta	
16	Akkreditlashtirish (sertifikatlashtirish) idorasining qarori sanasi	17.07.2000 yildagi akkreditlash tugrisida karor.	
17	Akkreditlash, sertifikat to’g’risidagi guvohnomani tasdiqlash, faoliyatni to’xtatish yoki bekor qilish hakida ma’lumotlar	Akkreditasiya Kengashi nazorat dalolatnomasiga asosan 20.07.2006 yildagi № 35 qarori bilan tasdiqlagan	
18	Davlat reyestridan chiqarish		

O’zstandart Agentligi sertifikatlashtirilgan mahsulotlarni reyestrini boshqa obyektlarni ro’yxatga olish, bekor qilingan sertifikatlar to’g’risida ma’lumotlar bo’yicha umumiy ro’yxatga olishni ishlarini olib boradi. Masalan, akkreditlangan sertifikatlashtirish idoralar va laboratoriyalar sifat bo’yicha ekspert-auditorlarni attestatlanganligi O’zstandart Agentligining rasmiy saytida ko’rsatiladi.
Arizachi mahsulotini reklama qilishda, mavjud muvofiqlik sertifikati va muvofiqlik belgisini, hamda sertifikatlashtirilgan sifat menejmenti tizimini yoki ishlab chiqarishni reklama qilish huquqiga ega. 
Majburiy sertifikatlashtirishda turgan mahsulotni, lekin, u muvofiqlik sertifikatiga ega bo’lmasa, reklama qilish qat’iyan ta’qiqlanadi. 

3-amaliy mashg’ulot
GO’SHT VA SUT MAHSULOTLARINI QALBAKILASHTIRILGANLINI ANIQLASH.

Kolbasa mahsulotlari tarkibidagi kraxmal miqdorini aniqlash

Bu laboratoriya ishining vazifasi kolbasa  tarkibidagi kraxmal miqdorini aniqlashdan iborat.
Apparat, reaktivlar va eritmalar:
Texnik  tarozi, elektr plitkasi, asbestdan tayyorlangan setka, suvli yoki shamol yuboruvchi sovutgich, konussimon kolba 250 ml, shisha voronka, o’lchamli kolbalar 50,100,250 ml, o’lchamli silindr 10,100 ml, pipetkalar 1,2,10,20,25 ml, byuretkalar 25 ml, mikrobyuretkalar,Mor qisqichi, qum soat 3 minut;
Feling suyuqligi(2 eritmadan iborat №1 va № 2)
№1 eritma quyidagicha tayyorlanadi: 40gr kristall xoldagi CuSO4 moddasini suvda eritiladi va eritmaning sig’imini 1 ml ga yetkaziladi.
№2  eritma: 200 gr segnet tuzi va NaOH  150 gr miqdorda suvda eritiladi va eritma sig’imini 1 ml ga yetkaziladi. Ikkala eritmalar alohida saqlanib, kerakli  miqdorda bir hilda ishlatiladi.
Xlorid kislota 10%-li eritma, Na(OH) – 10% li eritma, sariq qon tuzi – 15% li eritma, sink sulfat oksidi -30% li eritma, kaliyli yod – 30% li eritma, sulfat kislotasi – 25% li eritma, temirli yod, fenolftalein – 1% li spirtli eritma, 
Lyugol eritmasi: 100 ml suvda, 2 gr kaliy yodi va 1,27 kristall yod eritiladi.
Distillangan suv, kraxmal, 1% li osh tuzida eritilgan holda.

Tajribaga tayyorgarlik.
1)Avval kolbasa ustidagi qobiqlar tozalab olinadi. Namuna probalarini ikki marta go’sht maydalagichdan(diametri 3-4 mm) o’tkazib olinadi. Hosil bqlgan qiymani yaxshilab qorishtiriladi. Bu qiymani shisha bankachaga solib ustini qopqoq bilan mahkamlanadi va analiz oxirigacha sovuq joyga saqlash uchun qo’yiladi.

 Tajribani o’tkazish.
1)Sifatini aniqlash. Kolbasaning yangi kesilgan joyiga 1 tomchi Lyugol eritmasi tomiziladi. Agar kolbasa mahsulotida kraxmal bor bo’lsa, unda uning rangi ko’k yoki to’q ko’k rang rangni hosil qiladi.
2)Miqdorini aniqlash. Texnik tarozida 20 gr qiymani 0,01 gr aniqlikkacha o’lchab olinadi va uni sig’imi 250 ml bo’lgan konussimon kolbaga joylashtiriladi. Uning ustiga sekin asta 80 ml, 10% li xlorid kislotasini quyiladi va shisha tayoqcha yordamida aralashtirib turiladi. Kolbani ichidagi suyuqlik bilan havo sovutgichi bilan biriktirilib, tagiga astbestli setka qo’yilib, plitkaga qo’yiladi. 15 minut davomida kolbani aylana harakatlar bilan kolbadagi suyuqlikni aralashtirib turiladi. 15 minutlik qaynatishdan keyin, kolbani plitadan olib, uning ichidagi moddani uy harorati temperaturasigacha sovitiladi. Bu jarayonni tezlashtirish uchun sovuq suvdan  kolba ustiga oqizib qo’yish kerak. Shundan so’ng kolba ichidagi moddani miqdoriy 250 ml o’lchov kolbasiga  o’tkaziladi. Suyuqlik sig’imini distillangan suv yordamida kolbaning o’lchov chizig’iga o’tkaziladi. Shu bilan birga kolba ichidagi yog’ o’lchov chizig’i ustida bo’lishi shart.
Kolba ichidagi modda aralashtirilib qog’oz filtr yordamida filtrlanadi. Pipetka yordamida 25 ml filtratni sig’imi 50 ml bo’lgan o’lchov kolbasiga solinadi. Unga 1 tomchi 1% li fenolftalein eritmasi tomiziladi va  filtratni 10% li NaOH ishqori bilan neytrallanadi va qizil rang hosil bo’lguncha davom ettiriladi. Shu zahoti kolbaga tomchilab 10% li xlorid kislotasi yuboriladi va u qizil rang yo’qolishi bilan to’xtatiladi. So’ngra yana 2-3 tomchi shu kislota tomizilib nordon reaksiyasi eritma hosil qilinadi.
Oqsillarni cho’ktirish va gidrolizatni rangsizlantirish uchun 50 ml li o’lchov kolbasiga pipetka yordamida 1,5 15 % li sariq qon tuzi eritmasi va  1,5 ml 30% li sink sulfat eritmasi tomiziladi. Kolbadagi hosil bo’lgan suyuqlikni uy harorati temperaturasigacha sovutiladi va uning xajmini distillangan suv bilan to’ldirib o’lchov chizig’igacha yetkaziladi.
10 ml rangsiz toza filtratni pipetka yordamida 100 ml li o’lchov kolbasiga solinadi va unga pipetka bilan 20 ml Felling ssyuqligi quyiladi. Aralshmani kolbani yengil aylantirib aralashtiriladi. So’ngra kolbani plitkaga  qo’yib suyuqlik 3 minut davomida qaynatiladi.(qaynab chiqqan vaqtdan boshlab hisoblanadi)
Qaynatib bo’lingan kolba shu zahoti sovuq suv yordamida sovutilib, uning ichidagi suyuqlik xajmi distillangan suv bilan o’lchov chizig’iga. Bu jarayon yaxshilab aralashtirilib davom ettiriladi va mis oksidi cho’kmasi hosil qilish imkoni yaratiladi. 20 ml tindirilgan suyuqlikni sig’imi 100-250 ml bo’lgan konussimon kolbaga pipetka yordamida quyiladi. Unga o’lchamli silindr bilan 10 ml 30% li kaliy yodi eritmasini  va 10 ml 25% li sulfat kislotasi quyiladi. Shu zahoti hosil bo’lgan sariq-jigarrang yod eritmasidan hosil bo’lgan modda 0,1n giposulfat eritmasi bilan titrlanadi va och sariq rang hosil bo’lguncha davom ettiriladi. So’ngra 1ml 1% li kraxmal eritmasi qo’shilib titrlash davom ettiriladi va sekin asta 5-6 sekund oralig’ida tomchilar soni kamaytirilib eritmadagi ko’k rang yo’qolishi bilan to’xtatiladi.

Tajriba natijalarini hisoblash
1)	Kraxmal miqdorini foizlarda (x) quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:

X= 

Bu yerda: a – kraxmal miqdori 0,1n giposulfit eritmasi miqdoriga teng, jadvalda ko’rsatilgan (gr); 0,1n giposulfit eritmasi millimetrlar miqdorida o’lchash uchun 5 ga ko’paytiriladi.;
(250-2) –gidrolizat xajmi(cho’kmani hisobga olgan holda) ml;
25-50 – gidrolizatni suyultirish, neytrallash va oqsillarni cho’ktirish.
20 – namuna probasi (gr)
10 – gidrolizatni qaynatish uchun olingan millimetr miqdori.

Kraxmal mavjudiligi jadvali

0.1n giposulfit eritmasi miqdori (ml)	Kraxmal mavjudligi
(mg)	0,1 n giposulfit eritmasi miqdori
(ml)	Kraxmal mavjudligi
(mg)	
1	2,8			
2	5,6			
3	8,4			
4	1,3			
5	14,2			
6	17,1			
7	20,1			
8	23,1			
9	26,1			
10	29,2			
11	32,3			
12	35,4			
13	38,6			
14	41,8			
15	45,0			
16	48,3			
17	51,6			
18	54,9			
19	58,2			
20	61,6			

Go’sht va go’sht mahsulotlarida nitrit va nitrat miqdorini aniqlash

Go’sht va go’sht mahsulotlari tarkibida mavjud bo’lgan nitrit va nitrat qoldiqlari quyidagi usul bilan aniqlanadi:
a) nitrit va nitratning mavjudligini mahsulot tarkibida baravariga aniqlash.
b) nitrit mavjudligini Matrozova usuli bilan aniqlash.
Namunalarni tanlab olish.
Namunalarni tajribaga quyidagicha tanlab olinadi:
Kolbasa mahsulotlaridan ustki qobiqchalar tozalab olinadi va ghsht qiymalagich yordamida (teshikchalari diametri 3-4 mm) maydalanadi. Qiyma tez-tez qorishtirib turiladi. Hosil bo’lgan qiymani shisha bankachaga solib, qopqoqlari yaxshilab yopiladi va sovuq joyda analiz tugaguncha saqlanadi.

Go’sht va go’sht mahsulotlarida nitritning miqdorini  aniqlash.
Bu usulning qo’llanilishi Griss reaksiyasiga asoslangan. Bunda nitrit sulfanil kislota hamda alfa-naftilamin uksusli muhitda azokraska hosil qiladi. Uning intensivligini kalorimetr yordamida o’lchanadi. Suyuqlikdagi nitritni aniqlash uchun oldin etil yoki metil spirti yordamida nordon muhitda qaynatiladi. Shundan so’ng kolonkada kadmiy bilan to’ldirilib, nitrit tiklanadi.
      
Fotokalorimetr yordamida nitrit miqdorini aniqlash.
2 ta konussimon 100 ml sig’imga ega bo’lgan kolbaga, har biri 5 ml rangsiz filtratdan solinadi. Bu filtrat quyidagilardan iborat: oqsil cho’kmalaridan, 1 ml 5%-li ammiak eritmasidan, 2 ml 0,1n xlorid kislotasi eritmasidan, har biri 2 ml distillangan suvdvn va rangni kuchaytirish uchun 5 ml namunaviy nitrit eritmasi 
(1 mkg 1 ml da) tayyorlanadi. Shundan so’ng har bir kolbaga 15 ml miqdorida griss rekativi quyiladi. 15 minut o’tgandan keyin fotokalorimetr yordamida bo’yalish intensivligini yashil svetofiltr kyuvetida 2 sm qalinligida o’lchanadi.
	Shu bilan bir paytda 2 ta nazorat kolbasi ham qo’yiladi.  Ularga filtrat o’rniga distillangan suv quyiladi.
Eritmadagi nitrit miqdorini kalibrlangan egri chiziq yordamida topiladi. Nitrit miqdori (X1) mg; 100 gr mahsulot uchun quyidagicha hisoblanadi.

X1= 

Bu yerda; S – nitrit miqdori, kalorimetrlangan eritmadagi 1 ml uchun kalibrlangan egri chiziq bo’yicha – mkgr.
 G – mahsulot namunasi – gramm
1000 – milligrammga aylantirilganda
Ikkita kolbadagi eritmalarning   aniq natijalar farqi 0,5 mg (100gr mahsulot uchun) dan oshmasligi kerak.

Go’sht mahsulotlarida nitrit miqdorini aniqlash.
Tajriba o’tkazish uchun go’sht mahsulotlaridan 10 gr qiyma namuna sifatida ajratib olinadi, avvalgi holda ko’rsatilgandek unga ishlov beriladi va suyuq modda tayyorlanadi. Namuna uchun olingan qiyma stakanchaga yoki kolbaga solinib 100 ml suv bilan 30 minut davomida aralashtirilib turiladi, so’ngra hosil bo’lgan aralashmani to’rt qavatdan iborat bo’lgan marli filtridan o’tkaziladi. 
10 ml filtratni 100 ml kolbaga pipetka bilan ajratib olinadi va va unga birin-ketin 4 ml 1 reaktiv bilan 1 ml 2 reaktiv quyilib aralashtiriladi. O’lchamli kolbaga byuretka orqali 5 ml 10% li ammiak eritmasi quyilib, 3-5 minut tindiriladi. Shundan so’ng eritma sig’imini distillangan suv yordamida aniq chiziqgacha yetkaziladi va aralashtiriladi. Tekshirilayotgan rangli eritmani ochiq rangsiz probirkaga quyiladi. Probirkaning diametri va sig’imi standart shkala bilan bir hilda bo’lishi kerak. So’ng undagi rangni solishtiriladi. Agar solishtirilayotgan rang eritmasi jigarrang-sarg’ish bo’lsa, undagi tekshirilayotgan rangli eritma qaytadan tayyorlanadi, faqat filtrat miqdori bu yerda ozroq kamaytiriladi. Tekshirilayotgan eritmaning rangini standart shkaladagi rang bilan solishtiriladi. Bu jarayon vizual holda yorug’likda oq qog’oz yordamida amalga oshiriladi.
Nitrit miqdorini (X5) mg; 100 gr mahsulot uchun quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi.

X5 = 

Bu yerda -  Ye – etalon standart shkaladagi 1 ml nitrit eritmasi miqdori    
                  (mgr)
                 G – mahsulot namunasi; gr.

                  V – tekshiruv uchun rangli eritmaning olingan sig’imi (ml)

Kolbasa va go’sht mahsulotlarida osh tuzi (NaCl) ni aniqlash usuli

Barcha turdagi kolbasa va go’sht mahsulotlari tarkibidagi osh tuzini aniqlash quyidagi usul orqali amalga oshiriladi.
Apparat va reaktivlar:
Aniqlash uchun quyidagi apparat,reaktiv va eritmalardan foydalaniladi: byuretka, 20 ml, pipetkalar 20 ml va 100 ml,sig’imi 200-250 ml bo’lgan kimyoviy stakanchalar,sig’imi 100-200 ml bo’lgan analitik tarozilar, kapelnisa, kumush azotli tuz(AgNO3) -0,005n eritma, kaliyli xrom tuzi(K2Cr2O7) -10% li eritma.

Tajribaga tayyorgarlik
1.	Namunalar tanlab olinadi.
2. Namunalarni analizga tayyorlashda kolbasa mahsulotlari ustidagi qobiqlarni tozalab olinadi, so’ngra bu namunalarni diametri 3-4 mm bo’lgan go’sht maydalagich teshikchalaridan 2 marta o’tkaziladi. Qiyma har safar yaxshilab aralashtirilishi kerak.
3. Qiymani shisha idishli bankachaga solib og’zini probka bilan mahkam yopib qo’yiladi va analiz oxirigacha saqlanadi. 

Tajribaning o’tkazilishi:
1) 3 gr atrofida olingan qiymani kimyoviy stakan ichiga solinadi va unga aniq 100 ml distillangan suv solinadi.  Stakanchada pishirilgan kolbasa qiymasini uchida rezina ushlagichli shisha tayoqcha yordamida aralashtiriladi. 15 minut tindirilgandan so’ng, stakanchadan kolbaga 10-20 ml suvli modda quyiladi, uning ustiga bir necha tomchi kaliyli xrom tuzi eritmasi quyiladi va byuretka orqali kumushli azot tuzi eritmasi yuborilib titrlanadi.
Yarim dudlangan va dudlangan kolbasa qiyma namunasini stakanchalarga solinib suv hammomida 300 C temperaturagacha qizdiriladi. Qizdirish davomida shisha tayoqcha bilan aralashtirilib turiladi. Qiymaning katta bo’lakchalari maydalanib ezilib ketgunga qadar 15 minut o’tganidan so’ng tindirishga qo’yiladi. 10-15 ml eritmani kumushli azot tuzi eritmasi va bir necha tomchi kaliyli xrom tuzi eritmasi bilan titrlanadi. 

Tajriba natijalarini  hisoblash
1) NaCl osh tuzi miqdorini foizlarda(X) quyidagi formula  bo’yicha hisoblanadi.	
                                0,0029 x V x 100 x 100
                      X = -----------------------------
                                       V1 x  G

	Bu yerda: V – 0,05n miqdorda AgNO3 eritmasi aniqlanayotgan eritma uchun titrlash eritmasi (ml)

                          V1 – suvli modda miqdori(titrlash uchun olingan; ml)
                          G  - qiyma namunasi: gr
                           0,0029 -  AgNO3  eritmasining 0,005n NaCl ga nisbati

2) Hisoblash 0,01% aniqlikacha o’lchanadi.

Shirdon fermentining laxta hosil qilish qobiliyatini aniqlash
Shirdon fermenti (Sыchujnыy ferment)
Sutning quyulishi (laxta hosil qilishi) – sir ishlab chiqarishdagi asosiy jarayon. 2 – 3 haftalik buzoqcha shirdonidan ajratib olingan ekstrakt sutni laxta hosil qilishi uchun eng yaxshi fermentdir. Hozirgi vaqtda qo’zichoq shirdonidan ham keng foydalanilmoqda. Shirdon fermentidan tashqari sutni laxta hosil qildirish uchun pepsin ham ishlatiladi. Uni cho’chqa, qo’y, sigir oshqozonidan ajratib olinadi. 
Oxirigi vaqtda sanoatda mikrobdan kelib chiqqan fermentlar ham ishlab chiqarilmoqda.
Shirdon fermenti preparatlari. Shirdon fermentini maxsus korxonalarda quritilgan shirdonlardan olinadi. Bu ferment (poroshok) unga, upaga o’xshash ko’rinishda bo’ladi. Buning uchun shirdonlar namokobga solinib, undagi barcha fermentlar ekstraktlanadi. Bu (eritma) ekstraktdan ferment osh tuzi yordamida cho’ktirilib, filtrlanadi (filtr – pressda) va sentrifuga yordamida namsizlantiriladi. Vakuum – quritish apparatida quritiladi. 
Quruq ferment preparati osh tuzi bilan ma’lum darajada quyultirish (laxta hosil qilish) qobiliyatiga ega (poroshok) kukun hosil qilish uchun aralashtiriladi. 
Shirdon kukuni kuchi deganda 1 qism shirdon fermentining 350 C haroratda 40 min vaqt ichida ta’siri ostida ivigan (laxta hosil qilish) sut qismlari soni tushuniladi. 
Bundan ko’rinib turibdiki, agar shirdon kukuni kuchi 1:10000 ga teng bo’lsa, 1g shirdon kukuni 100000 g yoki 100 kg sutni ivita oladi. Lekin sanoatda sarflash me’yori yuqori –2,5 g 100 kg sutni ivitish uchun qilib olingan, chunki ko’pincha achitish harorati 350 C dan pastroq, davri 40 minutdan kamroq bo’lishi mumkin. Shuning uchun zavodlarda 1% li shirdon kukuni quvvatini ham aniqlash mumkin.
Shirdon fenmenti qo’shilgandan boshlab laxta hosil bo’lguncha o’tgan sekundlarda ifodalangan vaqt eritma quvvati deyiladi. 
Demak, bu vaqt (quvvat) qancha ko’p bo’lsa, achitqi tarkibidagi shirdon fermenti miqdori shuncha kam bo’ladi. 
I d i sh    v a   m o s l a m a l a r: probirkalar; probirkalar uchun shtativ; 3 ta suv hammomi; 0,1 ml bo’lakli 0.5, 10 va 1 ml li pipetkalar; sekundomer yoki sekund strelkali soat.
R ye a k t i v l a r: 50% li gliserinning suvdagi eritmasidagi 0,5% li shirdon fermenti eritmasi; 0,1 n ishqor eritmasi; 0,1 n kislota eritmasi; 10% li kalsiy xlorid eritmasi.
Aniqlash usuli quyidagicha. Uchta probirkaga 10 ml dan sut quyiladi. 
Laxta hosil bo’lish davrining haroratdan bog’liqligi. Probirkalardagi sutlar 20, 35 va 500 C gacha ilitib suv xammomlariga joylashtiriladi. So’ngra probirkalardagi sutlarga 0,5 ml dan shirdon fermenti eritmasidan tez quyib aralashtiriladi va sekundomer yordamida vaqt belgilanadi. Har bir minutda shisha tayoqcha yordamida sutni o’zgarishi probirka devoriga surtish yo’li bilan kuzatilib boriladi. Shisha devorda paydo bo’lgan quyqaga qarab laxta paydo bo’la boshlagani aniqlanadi va sekundomerdagi (soatdagi) vaqt belgilanadi. Sut haroratini o’zgartirib, laxta hosil bo’lishi undan (haroratdan) qanday bog’liq ekanligini grafik ko’rinishda chizish mumkin. 
Laxta hosil bo’lish davrining kislotalilikdan bog’liqligi. Uchta probirkadagi sutni 35 0S gacha ilitiladi. Birinchi probirkaga 0,3  ml 0,1 n ishqor eritmasi, ikkinchi probirkaga 0,3 ml sut va uchinchi probirkaga 0,3 ml 0,1 n kislota ertimasi qo’shiladi. 
Probirkalar 350 C haroratdagi suv hammomiga joylashtiriladi. Tezlik bilan har bir probirkaga 0,5 ml dan shirdon fermenti eritmasi quyiladi, aralashtiriladi, vaqt belgilanadi va har minutda sutni nazorat qilib turilib, laxta hosil bo’lish davri aniqlanadi. Qo’shiladigan ishqor va kislota eritmalari miqdorini o’zgartirish ham mumkin.
Laxta hosil bo’lish davrining kalsiy tuzlari miqdoridan bog’liqligi. Uchta probirkadagi sut 350 C gacha ilitiladi. Ikkinchi probirkaga 0,1 ml kalsiy xloridning 10% li eritmasi qo’shiladi, uchinchi probirkaga – 0,2 ml. Birinchi probirkaga Sa Sl2 eritmasi qo’shilmaydi. Probirkalar 350 C haroratdagi suv hammomiga joylashtiriladi. Tezlik bilan sutga 0,5 ml dan shirdon fermenti eritmasi quyiladi, aralashtiriladi, vaqt belgilanadi va har minutda sutni nazorat qilib turilib, laxta hosil bo’lish davri aniqlanadi. Sutga qo’shiladigan Ca Cl2 eritmasi miqdori ozgina o’zgartiriladi. 

Sutning sir ishlab chiqarish uchun yaroqliligini aniqlash
Bijg’itib sinash (Brodilnaya proba). Bijg’itib sinash asosan sut uch sinfga bo’linadi: 
I sinf – yaxshi sut – laxta bir tekis, zardob va gaz ajralib chiqmaydi, quyqada sezilar – sezilmas  qatlamlar bo’lishi mumkin va 12 soat davomida chirib tushmagan sut; 
II sinf – qoniqarli sut – laxta qatlami, zardob bilan qoplangan, quyqada gaz pufakchalari uchraydi, zardob ajralib turadi va sir paydo bo’la boshlaydi. 
III sinf – yomon sut – laxta ichi pufakchalari bilan to’la, shishgan, pag’a – pag’a quyqa bo’laklaridan iborat, yirtiq, zardob ko’p miqdorda ajrab chiqadi. 
I d i sh   v a   a s b o b l a r: 20 – 30 ml hajmdagi metall qopqoqli yoki paxta tiqqichli, sterillangan (160  1800 C da qizdirilgan) probirkalar; termostat yoki probirkalar uchun maxsus suv hammomi; termometr (100 0S gacha).
A n i q l a sh   u s u l i. Probirkaga yuqori qismiga 1 sm qolguncha tekshirilayotgan sutdan quyib, metall qopqoq yoki paxta tiqqich bilan berkitib,  38 – 40 0S haroratli suv hammomiga joylashtiriladi. 
12 soat o’tgach probirkalar suv hammomidan chiqarilib ko’riladi. Yaxshi namunalar suyuq va laxta hosil bo’lishining bosh alomatlari sezilib turibdi. Agar 12 soat o’tgach namuna quyuqlashib laxta hosil bo’lgan va gaz ta’sirida shishgan bo’lsa, yaroqsiz namuna deb baholanadi. 
Yana 12 soat o’tgach ikkilamchi tekshirish o’tkaziladi. Bu vaqt ichida sut quyulishi lozim. Agar, sut kislotali bakteriyalar ta’sirida laxta hosil qilgan bo’lsa, quyqa bir tekis jele ko’rinishida  zardob va gaz chiqarmaydi, yoqimli va sof kislotali xid va ta’mga ega bo’ladi. Pag’a – pag’a yoki shishgan quyqalar paydo bo’lishi, gaz va zardob ajralib chiqishi sutda peptonlashtiruvchi va chirituvchi bakteriyalar borligidan dalolat beradi. 
 Analiz (tadqiq) qilinadigan ferment (ximozin). Shirdon – bijg’ish analizi. Sut ushbu analizga asosan besh ballik sistemada baholanadi: 
5 ball – normal laxta, usti tekis, tarang (ushlab ko’rilganda tarang (zaruriy)), ko’zchalarsiz, zardob tiniq, cho’ziluvchan emas – bu sut sir ishlab chiqarishga judayam yaroqli; 
4 ball – yumshoq laxta, onda – sonda ko’zchalar bor, yirtilgan, shishmagan (yuqoriga qarab ko’tarilmagan) – bu sut qoniqarli; 
3 ball – laxta yirtilgan – bu sutning sirt ishlab chiqarishga yaroqliligi shubxali;
2 ball – sut shirdon fermenti ta’sirida yomon laxta hosil qiladi; probirka ostiga cho’kkan quyqa, siyrak, zardob loyqa – bu sutdan sir ishlab chiqarish maqsadga muvofiq emas.
1 ball – laxta paxtaga o’xshash (gubchatыy), yuqoriga suzib chiqadi – sut sir ishlab chiqarishga yaroqsiz.
I d i sh   v a  a s b o b l a r: bijg’ish analizini bajarish uchun kerak anjomlar va 1 ml li pipetka.
R ye a k t i v l a r: shirdon fermenti eritmasi (0,5 g sotuvdagi shirdon achitqisini 100 ml suvda 30 0 C haroratda eritiladi).
A n i q l a sh   u s u l i. Sterillangan probirkalarga taxminan 20 ml dan sut, 1 ml dan shirdon fermenti eritmasi quyib aralashtiriladi. Probirkalar metal qopqoqchalar yoki paxtali tiqqichlar bilan berkitilib 12 soat davomida  38 – 40 0S haroratli suv hammomi yoki termostatda saqlanadi. 
12 soatdan keyin probirkalar suv hammomidan (yoki termostatdan) chiqarib olib kuzatiladi. Normal, yaxshi sut 30 min. davomida quyuqlashib bir tekis, chinnisimon, puxta laxta hosil qiladi. Ajralib chiqqan zardob tiniq bo’ladi. 
Sutning shirdon ta’sirida laxta hosil qilish analizi (tajribasi)
Laxta hosil qilish tezligiga qarab, sut 3 xilga bo’linadi:
I – laxta hosil qilish davri 15 minutgacha;
II – laxta hosil qilish davri 16 – 40 minutgacha;
III – laxta hosil qilish davri 40 minutdan ko’p yoki sut butunlay ivimaydi. 
Shirdon ta’sirida laxta hosil qilishiga qaraganda sir ishlab chiqarish uchun II xil sut yaroqlidir.
I d i sh  v a  a n j o m l a r: probirkalar, 10 va 1 ml li pipetkalar; suv xammomiga; termometr (100 0S), sekundomer yoki soat (sekundli stelkali).
R ye a k t i v l a r: shirdon fermentining 0,02% gliserinli eritmasi (1g  shirdon achitqisini 100 ml 50% - li gliserinning suvdagi eritmasida eritiladi; hosil bo’lgan shirdon fermetining 1% - li eritmasidan 50 marta ko’p suvda aralashtirilib 0,02% li eritmasini hosil qilinadi).
A n i q l a sh   u s u l i. 10 ml probirkadagi sutni 41–420 C haroratdagi suv hammomiga joylashtiriladi. 35 0S gacha ilitilgan sutga 1 ml 0,02% - shirdon fermenti eritmasi quyiladi, aralashtiriladi, vaqt belgilanadi. Har 2 – 3 min o’tgach, probirkalar asta egiltirgan holda laxta hosil bo’la boshlashi (sut quyuqlashadi) va laxta hosil bo’lishi oxiri (probirka to’yintirilganda laxta buzilmaydi) aniqlanib, sarf bo’lgan vaqt belgilanadi. 

Sir tarkibidagi yog’ miqdorini aniqlash
Sir ishlab chiqarishda sutning tarkibidagi (qismlar) moddalar bir xil ahamiyatga ega emas. Sut yog’i va kazein eng katta ahamiyatga ega. Qolganlari (sut qanti, tuzlar va suv) sir massasi xossalariga, konsistensiyasiga, hid va mazasiga ta’sir etadi. 
Sutdan sirga o’tishida kazein, yog’, fosfatlar, suvda erigan moddalar va suv katta ahamiyatga ega. Bu moddalarning sirga o’tish darajasi ularning xossalariga, ishlab chiqarish sharoitiga va sir turiga bog’liq.
Sir miqdori uning turiga, yog’ning nisbiy miqdoriga (sirning quruq moddasidagi yog’), sut tarkibi va xossasiga hamda texnologik tizimga bog’liq.
Sanoatda sutning 1 kg sir ishlab chiqarish uchun sarf miqdori belgilanadi (10-12 kg).
Bu ko’rsatkich sir yog’lilik ko’rsatkichiga asosan ishlab chiqarishdagi va yetiltirish davridagi yo’qotishlarni xisobga olgan holda aniqlanadi. 
Sir ishlab chiqarish miqdori (normativ bo’yicha) standart talablari asosida undagi suv, yog’ va tuz miqdoriga asosan belgilanadi. 
Sirdagi yog’ miqdori – doimiy emas, chunki undagi namlik kamaygan sari yog’ miqdori foizi kamayib boradi. Sir yog’lilik miqdorini nazorat qilish uchun sirning yoshi va boshqa sharoitlardan bog’liq bo’lmagan o’zgarmas ko’rsatkich kerak. Sir quruq moddasidagi yog’ miqdori yetiltirish va saqlash davrlarida o’zgarmas ekanligini nazarda tutib, uni asosiy ko’rsatkich sifatida qabul qilamiz. 
I d i sh   v a  a n j o m l a r: texnik tarozi; shisha tayoqcha; sut yog’ o’lchagichlari; sentrifuga; 10,77 ml li pipetkalar; 10 va 1 ml li avtomat pipetkalar; suv hammomi; shtativ; rezina tiqqichlar; termometr (1000 C) va sochiq.
R ye a k t i v l a r: izoamil spirti; sulfat kislota (zichligi 1,50, 1,55).
A n i q l a sh  u s u l i. 10 ml sulfat kislotani yog’ o’lchagichga quyiladi. Pergament bo’lagiga texnik tarozida 0,01g aniqlikda tortib olingan 2 g sir namunasi kislotalilik yog’ o’lchagichga solinadi. 
Agar sirdagi yog’ miqdori quruq moddaning 50% ko’p bo’lsa, tortma (naveska) 1,5 g olinadi. 
Yog’ o’lgagichga uning bo’g’zidan 4-5 mm pastroq bo’lguncha taxminan 9 ml sulfat kislota qo’shiladi. So’ngra 1 ml izoamil spirti quyib, tiqqich bilan berkitiladi va 70 0S gacha qizdirilgan suv hammomiga joylashtiriladi. Oqsil butkul erib ketguncha yog’ o’lchagich silkitib turiladi. So’ngra yog’ o’lchagich suv hammomidan olinib, tez sochiq bilan artiladi va patronga o’rnatiladi (ingichka tomoni markazga qilib). 
Yog’ o’lchagichlar sentrifugaga faqat simmetrik joylashtirilishlari lozim (qarama–qarshi). Agar yog’ o’lchagichlar soni toq bo’lsa, qo’shimcha yog’ o’lchagich suv bilan to’ldirilgan holda joylashtiriladi. 
 Sentrifuga harakatga keltirilib, 5 min davomida aylantiriladi. So’ngra asta to’xtatilib, yog’ o’lchagichlar patronlardan ingichka tomoni yuqoriga qilib chiqarilib, tiqqichlar yordamida yog’ miqdori darajalangan qismiga joylashtiriladi. So’ngra shu xolat yana suv xammomiga o’rnatiladi. Yog’ o’lchagich yog’ qismi bilan birga suvga botib turishi lozim. 
5 min o’tgach, yog’ o’lchagich suvdan chiqarib olinib sochiqqa artiladi va tiqqichni qo’zg’atish yo’li bilan yog’ qatlami biror butun son chizig’ida joylashtiriladi. Yog’ o’lchagich darajalangan qismi ko’z sathida ushlab turilgan holda, yog’ qatlami meniskasining pastki nuqtasi bo’yicha bo’laklar soni aniqlanadi. Yog’ o’lchagich darajasining (shkalaning) bir butun bo’lagi hajmi yog’ miqdorining 1% ini, mayda bo’laklari 0,1% ini tashkil etadi. 
Yog’ning sirdagi foiz miqdori (x) quyidagi formula bilan ifodalanadi. 
x= 
bu yerda: d – yog’ o’lchagich darajasidagi yog’ miqdori;
	     a –sir namunasi (naveska), g.

Yog’ning quruq moddadagi miqdori (Xs) quyidagi formula bilan ifodalanadi:

Xs=
Bu yerda: x – sirdagi yog’ miqdori, % ;
	    S – sirdagi quruq modda miqdori, %.

Sir yetilish darajasini aniqlash
 (m. Shilovich usulida)
Sir – murakkab bufer tizim. Uning tarkibidagi kalsiy kazeinat va suvda erigan oqsil parchalanishidan hosil bo’lgan moddalar hamda organik kislotalar va uning tuzlari (fosfatlar va laktatlar) bunga sababdirlar.
Sir yetilish davrida erigan oqsil parchalanishidan hosil bo’lgan moddalar miqdori ko’payadi, demak amin va karboksil guruhlari miqdori oshib boradi. Shuningdek, sir erish qismining bufer zonasi kislota bilan ham, ishqor bilan ham titrlanganda o’sib boradi. 
Vodorod ionlari konsentrasiyasini ma’lum ko’rsatkichga o’zgartirish uchun sarf bo’ladigan kislota yoki ishqor miqdori bufer qobiliyatini o’lchovidir. Bufer sig’im ko’rsatkichi yoki bufer indeksi P, sarflangan ishqor yoki kislota miqdorining rN o’zgarish darajasi nisbati bilan ifodalanadi. Shunday qilib, agar 1 l suyuqlik kislota yoki ishqor qo’shilganda rN ko’rsatkichini birga o’zgartirgan bo’lsa, uning bufer sig’imi birga teng. 
P indeksini sir erish qismining bufer sig’imining yetilish jarayonida solishtirib borish uchun foydalanish mumkin. Sirni erish qismi bufer sig’imi kislota bilan titrlanganda ishqor bilan titrlanganga nisbatan katta. 
I d i sh   v a   a n j o m l a r: texnik tarozi; chinni xovoncha (100 ml); 6–7 sm diametrli shisha voronka; 10 ml li pipetka; 100 ml -li 2 ta konussimon kolba; titrlash uskunasi; termometr (100 0S gacha); qog’oz filtr.
R ye a k t i v l a r: 1% - li fenolftalein eritmasi; 0,1 n o’tkir natriy ishqori; 0,1% - li timolftalein eritmasi (50% - li spirt eritmasida).
A n i q l a sh  u s u l i: 5 g sir namunasini xovonchaga solinadi. So’ngra 40–45 0S haroratdagi 45 ml distillangan suv oz – ozdan qo’shib eziladi. Yupqa emulsiya hosil bo’lgach, bir oz saqlanadi va qog’oz filtrdan o’tkaziladi. Iloji boricha yog’ va erimagan oqsil bo’laklari o’tmasligi kerak. 
2 ta kolbaga 10 ml gacha filtrlangan eritmadan pipetka yordamida solinadi. 
Bitta kolbaga 3 tomchi fenolftalein eritmasidan tomizib, 0,1 n ishqor eritmasi yordamida chayqatilganda, o’tib ketmaydigan och pushti rang paydo bo’lguncha titrlanadi. 
Boshqa kolbaga 10 – 15 tomchi timolftalein eritmasi tomizib, ko’k rangga kirguncha titrlanadi (avval och havorang so’ngra, ko’k rang paydo bo’ladi).
Titrlash 0,05 ml aniqlikda olib boriladi. Indikator sifatida timolftolein foydalanilganda, fenolftoleinga nisbatan ko’proq ishqor sarflanadi.
Ikki xil indikatordan foydalanib titrlash jarayonida sarf qilingan ishqor miqdorining ml dagi farqi 100 ga ko’paytirilsa, sir yetilishining graduslardagi ko’rsatkichi kelib chiqadi.
Misol: Timolftolein bilan titrlashga 2,2 ml 0,1 n ishqor eritmasi, fenolftalein bilan – 1,15 ml.
Farq 2,2 – 1,15 =1,05 ml. sir yetilish gradusi 1,05*100=105.  

Nazorat savollari

1.	Shirdon fermenti nima?
2.	Pepsin nima?
3.	Shirdon fermenti kukuni kuchi deganda nimani tushuniladi?
4.	Eritma quvvati deganda nimani tushuniladi?
5.	Laxta hosil bo’lishi harorat bilan qanday bog’iqlikda?
6.	Laxta hosil bo’lishi kislotalilik bilan qanday bog’liqlikda?
7.	Laxta hosil bo’lishi kalsiy tuzlari bilan qanday bog’likda?
8.	Sut bijg’itib sinash probasi bo’yicha necha sinfga bo’linadi?
9.	Sir ishlab chiqarishga yaroqsiz sut deganda nima tushuniladi?
10.	Sutda chirituvchi bakteriyalar borligini qanday bilish mumkin?
11.	Shirdon bijg’ish analizi bo’yicha sir necha ballik sistemada baholanadi?
12.	Necha ballik bahoga ega sutlar sir ishlab chiqarish uchun yaroqsiz deb baholanadi?
13.	Sir ishlab chiqarish uchun yaxshi sifatli baholangan sut namunasi necha minut davomida laxta hosil qiladi?
14.	Sir ishlab chiqarishda sut yog’ining ahamiyati?
15.	Sir tarkibidagi yog’ miqdori qanday ifodalanadi?
16.	Sirdagi yog’ miqdorini aniqlash usulini gapirib bering.
17.	Sir quruq moddasidagi yog’ miqdori qaysi formula bilan aniqlanadi.
18.	Bufer qobiliyati o’lchovi deganda nimani tushuniladi?
19.	Bufer indeksi P nima?
20.	Aniqlash usulini gapirib bering.

4-amaliy mashg’ulot
SUT VA SUT MAHSULOTLARI TARKIBIDAGI KRAXMAL VA UN MAVJUDLIGINI ANIQLASh.
Fermentlangan sut mahsulotlarini sifatli soxtalashtirish quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi mumkin: suv bilan suyultirish; suyultirish boshqa fermentlangan sut mahsuloti bilan smetana; yod qo’shimchalarni solish; oziq-ovqat rangli pigmentlar, lazzatli tam beruvchi qushimchalar, quyuqlashtiruvchi moddalar va boshqa konservantlar yoki antibiotiklar ishtrokida amalga oshirish mumkin.
Smetanani soxtalashtirish haqida shunchalik ko’p yozilgan va aytilgan malumotlar borki, faqat dangasalar uni soxtalashtirmaydi. Smetana: kefir, yogurt, suv, kraxmal, suv va parhyez tvorog, oxirgi paytda o’simlik moyi, gidrogenizasiyalangan yog’lar va boshqalar bilan suyultiriladi.
Smetana, qaymoqni kraxmalli soxtalashtirish probirkaga 2-3 tomchi lyugol eritmasidan 5 ml yaxshilab aralashtirilgan smetana va qaymoq qo`shib aniqlanadi. Probirkaning tarkibi yaxshilab chayqatiladi. Ko’k rangning 1-2 daqiqadan so’ng paydo bo’lishi sinov namunasida kraxmal borligini ko’rsatadi.
Smetana va qaymoq sifatini aniqlash uchun yana bir usuldan foydalanish mumkin. Mikroskop shisha oynachasiga kichik bir tomchi smetana (qaymoq) tomiziladi, uni qopqoqli stakan bilan yopiladi, uning ostida bir tomchi yodning spirtli eritmasi tomiziladi. Preparatning mikroskopik tekshiruvi ko’k rangga bo’yalgan kraxmal donalarini aniq ko’rsatadi. 
Smetana va qaymoq tarkibidagi tvorog aralashmalarini aniqlash. Bir stakan issiq suvda (66-75 ° C) bir choy qoshiq smetana yoki qaymoqni aralashtiring. Agar mahsulotga tvorog qo’shilsa, u pastki qismga cho’kadi. Sof smetana yoki qaymoq cho’kmaydi.
Sut yog’i sut ishlatiladigan har qanday mahsulotda o’simlik yog’i, vodorodlangan yog’lar bilan almashtiriladi. Mana variantlardan biri: sutdan sut yog’i chiqariladi, uning o’rniga o’simlik yog’i kiritiladi (odatda vodorodlangan yog’lar aralashmasi).
Keyin bu sut kefir, smetana, tvorog tayyorlash uchun ishlatiladi yoki quritiladi va keyin yog’siz sut kukuni sifatida sotiladi. Shu bilan birga, "tortib olingan" sut yog’i alohida ishlatiladi, masalan, qoramol yog’ini tayyorlash uchun, shuningdek, vodorodlangan yog’lar qo’shilishi bilan. Shunday qilib, sutning bir hajmidan 1,5-2 hajmdagi turli xil soxta narsalar olinadi.
Kefirning tarkibida kraxmalni  aniqlash
1) Toza oynachaga kefir quyib, ustiga bir necha tomchi yod tomiziladi ko’k rangning hosil bo’lishi kraxmal borligidan dalolat beradi.
2) Shisha probirkaga 3-4 ml kefir eritmasini (1:1) solamiz va 5% yod nastoykasidan 2-3 tomchi tomiziladi. Ko’k rangni hosil bo’lishi kraxmal borligidan dalolat beradi.
3) Oddiy usul: 2 xil kefirni tarelkaga to’kamiz kraxmalsiz ketchup formasini ushlab turadi va oqib ketmaydi.
● Salfetkaga  kefir  tomiziladi  va  suv  ko’rinishidagi  xalqa  hosil  bo’lsa   kraxmal  borligidan  darak  beradi.
● Kefirni  tarelkaga  to’kamiz  va   asta  aylantiramiz,  agar  kefir jelega  o’xshab  dirrilab  tursa  kefirda kraxmal  bor  bo’ladi.

5-amaliy mashg’ulot
TOMAT MAHSULOTLARI TARKIBIDAGI KRAXMALNI ANIQLASH

Bu mahsulotni  ishlab  chiqarishda va  realizasiyalashda  qalbakilashtirishning  barcha  turini   qilish  mumkin,  lekin  ko’proq  kvalimetrik  usuli  keng  tarqalgan. Masalan,  ketchup  ishlab chiqarishda  quruq  modda  miqdorini  oshirish  va  kerakli   konsistensiya  hosil  qilish  uchun konsentrlangan tomat mahsulotlarining bir qismini   modifisirlangan kraxmal bilan almashtiriladi. Ketchupning oquvchan-ligiga qarab qo’shilgan kraxmalning miqdorini aniqlash mumkin. Kraxmalning  miqdori oshib ketsa emulsiyaning organoleptik   hususiyatiga ta’sir qiladi, ya’ni mahsulot quyuqlashib ketadi. Gidrokolloid  stabilizatori  miqdorining  ko’pligi esa mahsulotning  suyulishiga  olib  keladi.  Shuning  uchun   ko’pgina  resepturalarda   kraxmal  va  gidrokolloid  miqdori  bir  me’yorga   keltirilgan. Demak,  ishlab  chiqaruvchi    ketchupning  funksional  ko’rsatkichlari, ta’mini  tannarxini o’zgartirish mumkin, ammo qo’shilayotgan  qo’shimchalar  haqida iste’molchini habardor qilishga  majbur. Konsentrlangan tomat mahsulotlari ishlab chiqarishda butun mevali  (selnoplodnыy)  konservalashda   tomatlardan  foydalanish  past  sifatli, bemaza, to’q rangli mahsulot olishga sabab bo’ladi. Bundan  tashqari kvalimetrik qalbakilashtirish, ishlab chiqarish jarayonida sintetik yoki su’niy oziq-ovqat qo’shimchalarini qo’shish bilan amalga oshiriladi. Ko’pincha  bular,  resepturada keltirilmagan va tabiiylariga aynan o’xshash bo’lgan bo’yovchi moddalar  va  aramatizatorlardir. Mahsulotning  noodatiy  rangi (to’q qizil, pushti, to’q sarig’i) sousda rang beruvchi moddaning ko’pligidan dalolat beradi. Assortiment qalbakilashtirish, yuqori   qiymatga ega  bo’lgan  bir  turdagi  xom ashyoni  pastroq  qiymatga  ega  bo’lgan  boshqa turdagi xom ashyo bilan qisman  almashtirish  yo’li  bilan  amalga oshiriladi. Resepturadagi xom ashyo komponentlarining to’liq solinmasligi ham assortiment qalbakilashtirishga misol bo’ladi. Konsentrlangan  tomat sokining organoleptik ko’rsatkichlari (tashqi ko’rinishi, konsistensiya, ta’mi , hidi  va  rangi)  uning suv  bilan 1:6 nisbatda  aralashtirilgandan  so’ng amalga oshiriladi. Ketchup konsentrlangan tomat mahsulotlari,  souslar, pasta, pyurelarning kimyoviy  tarkibi - quruq  modda  miqdori,  assortiment va kvalimetrik identifikatsiyalash belgisi sifatida   qo’llanilishi  mumkin.                                                                                                                                           
Ishning  bajarilishi:
Ishdan maqsad: Tomat mahsulotlarining indentifikasiya ekspertizasi.
O’qitish  vositasi:
1) GOST 3343. Konsentrlangan  tomat  mahsulotlari  
2) GOST P Ketchuplar  
3) GOST 25555.0 Meva va sabzavotlarni qayta ishlash  mahsulotlari.  Titrlanuvchi kislotalilikni  aniqlash  usullari. 
4) GOST 28652 Meva - sabzavotlarni qayta ishlash mahsulotlari. Eruvchan  quruq  moddalarni  pefriktometrik  usulda  aniqlash.
5) Ketchup  namunalari. 
Uskuna  va  materiallari:   Quritish  shkafi,  sekundomer, ternometr,  labaratoriya tarozi sentrifuga, refraktometr, saxaroza massa ulushi  birligi belgilangan, kolbalar, stakanlar 50, 100, 200 ml-li, o’lchov  kolbalari - 100, 250 ml-li, silindr 50, 50, 100 ml-li, pipetka 5, 10, 25 ml-li, byuretka, voronka rezina  tiqinli  shisha  tayoqcha.   
Reaktivlar: Natriy yoki kaliy gidroksidning 0,1 M eritmasi, fenolftaleinning 1 %-li spirtli eritmasi.                                           
1-vazifa: Tomat mahsulotini GOST ga mosligini aniqlash (GOST R 52141 n 5.5). Aniqlangan kamchiliklarni jadvalga kiritish.
Axborot  identifikatsiyasi
Mahsulot   markirovlashdagi  ma’lumotlar	Aniqlangan  kamchiliklar	
1		
2		
3		

2-vazifa: Test usulida  ketchupning kvalimetrik identifikatsiyasini  o’tkazish.
Ketchupdagi  kraxmalni  aniqlash
1) Toza oynachaga ketchup quyib, ustiga bir necha tomchi yod tomiziladi ko’k rangning hosil bo’lishi kraxmal borligidan dalolat beradi.
2) Shisha probirkaga 3-4 ml ketchup eritmasini (1:1) solamiz va 5% yod nastoykasidan 2-3 tomchi tomiziladi. Ko’k rangni hosil bo’lishi kraxmal borligidan dalolat beradi.
3) Oddiy usul: 2 xil ketchupni tarelkaga to’kamiz kraxmalsiz ketchup formasini ushlab turadi va oqib ketmaydi.
● Salfetkaga  ketchup  tomiziladi  va  suv  ko’rinishidagi  xalqa  hosil  bo’lsa   kraxmal  borligidan  darak  beradi.
● Ketchupni  tarelkaga  to’kamiz va asta  aylantiramiz, agar ketchup jelega  o’xshab  dirrilab  tursa  sousda  kraxmal  bor  bo’ladi.
3-vazifa: Fizik-kimyoviy usulda ketchupning assortiment va kvalimetrik identifikatsiyalash 3:1 titrlanuvchi kislotaliligini vizual usulda aniqlash 250 ml-li konussimon kolbaga 10 g (50 g)li mahsulotdan  namuna solamiz. Kolbaning yarmigacha 80-+50S-li distillangan suv quyamiz, 30 min davomida aralashtirib turamiz. Soviganidan so’ng kolbadan 250 ml-li o’lchov kolbasiga solamiz va belgisigacha suv to’ldiramiz va aralashtiramiz. Voronkaga filtr yoki paxta qo’yib filtrlaymiz. 
Konussimon kolbaga 25 dan 100 ml gacha  filtrat olib  3  tomchi  fenolftalein  eritmasini  tomizamiz  va 0,1 n natriy ishqori  bilan  filtrlaymiz. 300 C gacha pushti rang hosil bo’lguncha titrlanadigan  kislotalilikni  quyidagi  formula  orqali  topamiz:

Bu yerda   V- 0,1m  natriy (kaliy)   ishqor  eritmasining  titrlash  uchun  sarf  bo’lgan  miqdori, ml
V1 –Filtratning  umumiy  hajmi; 
S- Natriy  gidrooksid  molyar konsentrasiyasi ;
V2  - Titralash  uchun  olingan  filtrat  hajmi;
M-  Molyar  massa  (gr, mol’)  limon  kislotasi  uchun  70,  uksus  kislotasi  uchun  60,  sut  kislotasi  uchun  90,1;
1/10- koeffisiyent  konsentrlangan gidroksid eritmasini  1M  standart  konsentrasiyaga o’tish  uchun ;
M  - Namuna  massasi
Eruvchan  quruq  moddalarni   refraktometrik  usulda  aniqlash.
Refraktometr  bo’yicha  eruvchan  quruq    moddalarning   massa  ulushi,   saxaroza  suvdagi   eritmasining  massa   ulushini   bildiradi.  Uning   ishini  ko’rsatkichi   aniqlanayotgan  eritmanikiga  teng.
Suyuq  mahsulotlar   shundayligicha  ishlatiladi,  tashqi  zarralarni  o’zida  saqlovchi  pyurelar  sentrefugalanadi  yoki  filtrlanadi. Quyuq  yoki  to’q  bo’yalgan  moddalarni  2 marta   suyultirib  olinadi  va  qaynoq  suv  xammomida  15  minut  ushlab  turiladi.  Sovuganidan  so’ng  tortiladi  va  filtrlanadi.  Ko’rsatkichlarni  olish  uchun filtrat  olinadi.  Ishni  boshlashdan  oldin  asbob  prizmasini  suv  yoki  spirtda  artib  quritamiz. Distillangan  suv  yordamida  qurilmani   nolga  keltirib  olamiz (n D =1,3330). Refrektometrning ishchi prizmasiga 2-3 tomchi tekshirilayotgan  eritmadan tomizib darhol harakatlanadigan prizma bilan yopamiz. Yorug’likni hisobga olgan holda sozlash vinti orqali okulyardagi  qorong’u va yorug’ chegara maydonini belilab olamiz. Okulyar  darchasi orqali  asbobning ko’rsatkichini yozib  olamiz.
Nazorat savollari:
1. Titrlanuvchi   kislotalilikni  aniqlash  usullarini aytib bering.
2. Tomat  mahsulotini GOST ga  mosligi  qanday aniqlanadi?
3. Ketchupdagi  kraxmalni  aniqlash qanday amalga oshiriladi?
4. Eruvchan  quruq  moddalarni refraktometrik usulda qanday aniqlaniladi? 

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Food safety handbook. Ronald H. Schmidt and Gary E.Rodrick. 2003 by A john wiley & sons publication. – p. 411.
2. Assuring food safety and quality: Guidelines for strengthening national food control systems. Joint FAO/WHO publication. 2005. – p.268.
3. Food analysis Laboratory manual. Second edition. Edited by S.Suzanne Nielsen Purdue University West Lafayette, IN, USA. Springer Science + Biseness Media, LLC 2010. –r.129
4. Food science. Fifth edition. Norman N.Potter, Joseph H. Hotchkiss. International Thomson Publishing. 1998. –r.411.
4.	Ismatullayev P.R., Maksudov A.N., Abdullayev A.X., Axmedov B.M., A’zamov A.A. Metrologiya standartlashtirish va sertifikatlashtirish. -T.: O’zbekiston, 2001. -360 b. 
5.	Abduvaliyev A.A., Alimov M.N. Boyko S.R., Miragzamov M.M., Sabirov M.Z. Osnovы standartizasii, sertifikasii i upravleniya kachestvom. – Tashkent: Fan va texnologiya, 2005.
6.	Abduvaliyev A.A.,   Latipov V.B.,   Umarov A.S.,   Djabbarov R.R.,      Alimov M.N., Boyko S.R., Xakimov O.Sh. Osnovы standartizasii, metrologii, sertifikasii i upravleniya kachestvom. – Tashkent: NIISMS, 2007.
7.	Gorenkov A.S. i drugiye. “Texnologiya konservirovaniya”. M., VO “Agropromizdat”, 1987.
8.	GOST R 51293-99. Identifikasiya produksii. Obщiye polojeniya. - M. : IPK izd-vo standartov, 1999. - 7 s.
9.	GOST R 51786-2001. Vodka i spirt etilovыy iz piщyevogo sыrya. Gazoxromatograficheskiy metod opredeleniya podlinnosti. - M. : IPK izd-vo standartov, 2001. - 24 s.
10.	Duborasova T. Yu. Sensornыy analiz piщyevыx produktov. Degustasiya vin : ucheb. posobiye / T. Yu. Duborasova. - M. : Izdat.-knigotorg. sentr «Marketing», 2001. - 230 s.
11.	Zaikina V. I. Ekspertiza meda i sposobы obnarujeniya yego falsifikasii : ucheb.-prakt. posobiye / V. I. Zaikina. - M. : Dashkov i Ko, 1999. - 142 s.
12.	Nikolayeva M. A. Identifikasiya i obnarujeniye falsifikasii prodovolstvennыx tovarov : ucheb. posobiye / M. A. Nikolayeva, M. A. Polojishnikova.- M. : Forum, 2009. - 464 s.
13.	Nikolayeva M. A. Identifikasiya i falsifikasiya piщyevыx produktov: tovarnыy spravochnik / M. A. Nikolayeva, D. S. Lыchnikov, A. N. Neverov. - M. : Ekonomika, 1996. - 108 s.
14.	Nikolayeva M. A. Tovarnaya ekspertiza : uchebnik / M. A. Nikolayeva. - M. : Delovaya literatura, 2007. - 320 s.
15.	 Chepurnoy I. P. Identifikasiya i falsifikasiya prodovolstvennыx tovarov : uchebnik / I. P. Chepurnoy. - M. : Dashkov i Ko, 2005. - 457 s.

ADABIYOTLAR

1.	GOST R 51293-99. Identifikasiya produksii. Obщiye polojeniya. - M. : IPK izd-vo standartov, 1999. - 7 s.
2.	GOST R 51786-2001. Vodka i spirt etilovыy iz piщyevogo sыrya. Gazoxromatograficheskiy metod opredeleniya podlinnosti. - M. : IPK izd-vo standartov, 2001. - 24 s.
3.	Duborasova T. Yu. Sensornыy analiz piщyevыx produktov. Degustasiya vin : ucheb. posobiye / T. Yu. Duborasova. - M. : Izdat.-knigotorg. sentr «Marketing», 2001. - 230 s.
4.	Zaikina V. I. Ekspertiza meda i sposobы obnarujeniya yego falsifikasii : ucheb.-prakt. posobiye / V. I. Zaikina. - M. : Dashkov i Ko, 1999. - 142 s.
5.	Nikolayeva M. A. Identifikasiya i obnarujeniye falsifikasii prodovolstvennыx tovarov : ucheb. posobiye / M. A. Nikolayeva, M. A. Polojishnikova.- M. : Forum, 2009. - 464 s.
6.	Nikolayeva M. A. Identifikasiya i falsifikasiya piщyevыx produktov: tovarnыy spravochnik / M. A. Nikolayeva, D. S. Lыchnikov, A. N. Neverov. - M. : Ekonomika, 1996. - 108 s.
7.	Nikolayeva M. A. Tovarnaya ekspertiza : uchebnik / M. A. Nikolayeva. - M. : Delovaya literatura, 2007. - 320 s.
8.	Chepurnoy I. P. Identifikasiya i falsifikasiya prodovolstvennыx tovarov : uchebnik / I. P. Chepurnoy. - M. : Dashkov i Ko, 2005. - 457 s.

V. KEYSLAR BANKI
“Tomat mahsulotlari” mavzusiga  “Sinkveyn” usulini qo’llanilishi

“Sabzavot konservalari” mavzusiga  “Sinkveyn” metodini qo’llanilishi

“Tabiiy sabzavot konservalari” mavzusiga  “Sinkveyn” metodini qo’llanilishi
1. Pomidor
2. Qizil po’stli
3. Qo’l bilan tozalanadi
4. Sterilizasiyada ezilib ketmasligi lozim
5. Sabzavot

1. No’xot
2. Ko’k, kraxmalli
3. Qattiqligi fenometrda o’lchanadi
4. Saralashda flotasion mashinadan foydalaniladi
5. Xom ashyo

1. Karam
2. Gulli, poyali
3. Tuzli eritma quyiladi
4. Har xil sabzavotlar bilan birgalikda ishlatiladi
5. Mahsulot

“Sabzavot va meva marinadlari” mavzusiga  “Sinkveyn” metodini qo’llanilishi
1. Marinad
2. Nordon eritmali
3. Sirka kislotasi qo’shiladi
4. Tayyorlangan konservalar pasterilizasiya qilinadi
5. Mahsulot

1. Eritma
2. Kislotali nordon
3. Ma’lum idishlarda tayyorlanadi
4. Ular ozroq suvda eritiladi
5. Quyilma

1. Ziravor
2. Ivitilgan, aralashmali
3. Sovitilib keyin filtrlanadi
4. Bankaga kerak miqdorda solinadi
5. Qo’shimcha

1. Konserva
2. Marinadlangan, sirkali
3. Sabzavotlar, eritmalardan tayyorllanadi
4. Qaynab turgan suvda pasterizasiyalanadi
5. Salat
“Sabzavot va meva marinadlari” mavzusiga  “FSMU” texnologiyasini qo’llanilishi
F	-	(fikringizni bayon eting)
Marinadli konservalar o’zga konservalardan farq qiladi.	
S	-	(fikringiz bayoniga sabab ko’rsating)
Marinadli konservalar tayyolash texnologiyasi, sifati va saqlash muddati bilan ajralib turadi.	
M	-	(ko’rsatgan bayoningizni asoslovchi dalil ko’rsating)
Marinadli eritma qo’shilib, pasterizasiyalangan so’ng saqlanish muddati ham o’zgaradi. 	
U	-	(fikringizni umumlashtiring)
Sabzavot va meva marinadlari tayyorlashda, boshqa konservalar tayyolashdagi texnologiyalaridan farqli o’laroq blanshirlanib, marinadli eritma yordamida pasterizasiyalangan holda tayyorlanadi.	

VI. MUSTAQIL TA’LIM MAVZULARI

1. Mustaqil ta’limni tashkil qilish shakli va mazmuni
Mustaqil ta’lim tegishli o’quv moduli bo’yicha ishlab chiqilgan topshiriqlar asosida tashkil etiladi va uning natijasida tinglovchilar bitiruv ishi (loyiha ishi) ni tayyorlaydi.
Bitiruv ishi (loyixa ishi) doirasida xar bir tinglovchi o’zi dars berayotgan fani bo’yicha elektron o’quv modullarining taqdimotini tayyorlaydi.

2. Mustaqil ta’lim mavzulari:

1. Sanitar nazorat funksiyalari.
2. Texnik-kimyoviy nazorat.
3. Ishlab chiqarishda texnik nazorat usullarini ayting.
4. Refraktometriya usul.
5. Quruq moddalar miqdorini aniqlash usullari.
7. Potensiometriya usuli.
8. rN ni potensiometrik usul bilan aniqlash.
9. Potensiometrik titrlash usuli.
10. Kolorimetriya analizi.
11. Kolorimetrik usul bilan rN ni aniqlash.
12. Indikator dissosiasiya konstantasi aniqlash.
13. Quruq moddalarning konservalar sifat ko’rsatkichlari
14.	Quruq moddalarni aniqlashning standart usullari.
15.	 Standart usullarning qo’llanilish sohalari. 
16.	 Mahsulotlarning umumiy va aktiv kislotaliligi.
17.	 Korxona tajriba xonalarida xom ashyo va tayyor mahsulotning kislotaliligini aniqlash.
18. Konserva sanoatida osh tuzi nima maqsadda ishlatilishi
19. 	Mor usulining mohiyati
20.	Mahsulotdagi mineral qoldiq yoki kulning umumiy miqdorini aniqlash.
21. Qum, mexanik qo’shimchalar va metallarni aniqlash usuli
22. Fruktozani aniqlash usuli
23. Kraxmalni aniqlash usuli.
24. Saxaroza miqdorini aniqlash usuli.
25. Kletchatka miqdorini aniqlash usuli.
27. Konservalarga bakteriologik baho berish

TEST SAVOLLARI:

Identifikasiya va soxatalashtirish tushunchalari
1. Qaysi qonunda «mahsulotni identifikatsiyalash» tushunchasining aniqlanishi berilgan?
a) «iste’molchi huquqlarini himoya qilish haqida»;
b) «oziq-ovqat mahsulotlarining sifati va xavfsizligi haqida»;
v) «texnik rostlash haqida»;
g) «xizmat va mahsulotni sertifikatlash haqida».
2. Qaysi qonunda «soxtalashtirilgan oziq-ovqat mahsulotlari» tushunchasining aniqlanishi berilgan?
a) «iste’molchi huquqlarini himoya qilish haqida»;
b) «oziq-ovqat mahsulotlarining sifati va xavfsizligi haqida»;
v) «texnik rostlash haqida»;
g) «xizmat va mahsulotni sertifikatlash haqida».
3. Qaysi qonunda «kontrafakt tovar (mahsulot)» tushunchasining aniqlanishi berilgan?
a) «iste’molchi huquqlarini himoya qilish haqida»;
b) «oziq-ovqat mahsulotlarining sifati va xavfsizligi haqida»;
v) «texnik rostlash haqida»;
g) «xizmat va mahsulotni sertifikatlash haqida».
4.	Keltirilganlarning qaysi bir aniqlik soxtalashtirilgan oziq-ovqat mahsulotlari  mazmunini aniq aks ettiradi? 
a) soxtalashtirilgan oziq-ovqat mahsulotlari – bu bilib turib o’zgartirilgan (soxta) mahsulotlar;
b) soxtalashtirilgan oziq-ovqat mahsulotlari – bu berkitilgan xossa va sifatga ega mahsulotlar;
v) soxtalashtirilgan oziq-ovqat mahsulotlari – bu bilib turib o’zgartirilgan (soxta) yoki berkitilgan xossa va sifatga hamda tasdiqsiz yoki to’liq ishonchsiz ma’lumotlarga ega mahsulotlar;
g) soxtalashtirilgan oziq-ovqat mahsulotlari – bu tasdiqsiz yoki to’liq ishonchsiz ma’lumotlarga ega mahsulotlar.
5. Autentlik nima degani?
a) asl;
b) kerakli;
v) ishonchli;
g) mos.
Identifikatsiyalash faoliyatining asoslari
1. O’zbekistonning qaysi tarmog’ida baholash bosqichi kerak bo’lgan identifikatsiyalash proseduralari ko’zda tutilgan me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilingan?
a) ishlab chiqarish tarmog’ida;
b) xizmat va mahsulotni sertifikatlash tarmog’ida;
v) mahsulotni sifatini nazorat qilish tarmog’ida;
g) savdo tarmog’ida.
2. Mahsulotni identifikatsiyalash qaysi turdagi faoliyatdan bosh-lanishi kerak?
a) mahsulotning mosligini tasdiqlash;
b) mahsulotni sifatini nazorat qilish;
v) tovar ekspertizasi;
g) yuqorida aytilganlarni barchasi.
3. Mahsulotni identifikatsiyalash qaysi maqsadlarda o’tkazilmaydi:
a) vijdonsiz sotuvchi (yetkazuvchi, ishlab chiqaruvchi)dan iste’molchini himoyalash;
b) iste’molchini sog’ligi, hayoti, obespecheniya bezopasnosti produksii dlya okrujayuщyey sredы, jizni, zdorovya potrebitelya, yego imuщyestva;
v) raqobatni oshirish;
g) mahsulot va unga qo’yiladigan talablarning mosligini tasdiqlash.

VII.  GLOSSARIY
Termin	O’zbek tilidagi sharhi	Ingliz tilidagi sharhi	
Defekt mahsulot	 mahsulotni joriy qilingan talablarga javob bermagan har bir ko’rsatgichi shu mahsulotning defekti hisoblanadi 	Defect of production – a product, which not responding to the requirement for different indicators.	
Aniq defekt	 aniqlash uchun me’yoriy xujjatlarida uni aniqlash qoidalari, uslublari va vositalari keltiriladi. Aniq defekt, odatda ko’zga ko’rinarli bo’lib, taxminiy aniqlaniladi	Visible defect – is given in standard documentation on rules of definition, a method and means. This defect is defined approximately.	
Yashirin defekt	 aniqlash uchun me’yoriy xujjatlarida uni aniqlash qoidalari, uslublari va vositalari kelti-rilmagan. Ular mahsulotni sifatini buzganliklari bilan namoyon bo’ladilar	The latent defect – isn't given in standard documentation on rules of definition, a method and means. This defect is determined by quality violation	
O’ta aniq defekt	 bunday sifat o’zgarish yuzaga kelganda mahsulotni ishlatib bo’lmaydi va zararli hisoblanadi  (konservalardagi bombaj).	Too visible defect – is determined by quality change (bombaj in canned food)	
Sezilarli defekt	bunday defekt mahsulotni maqsadga muvofiq qo’llashga yoki uni saqlashga ta’sir ko’rsatadi, lekin u o’ta aniq defektdagi kabi mahsulotni yaroqsiz holga keltirmaydi (mahsulotni mexanik deformasiyalanishi va h.)	Notable defect – it influences on application and storage of raw materials (mechanical deformation of raw materials)	
Kam ahamiyatli defekt	 mahsulotning qo’llanilishiga va saqlanishiga ta’sir ko’rsatmaydi. Masalan: meva va sabzavotlar yuzasidagi sezilarsiz qirilishlar, kattaligi, shakli va rangini me’yoriy ko’rsatgichdan farqlanishi va xokazo	A little significant defect - it influences on application and storage of raw materials (a difference of a form, the size and color of production on standard indicators)	
Organoleptik baholash	Kishining sezgi organlari vositasida olib boriladi. Bu metod bilan mahsulotlarning ta’mi, hidi, rangi, shakli, o’lchami, tashqi ko’rinishi, konsistensiyasi aniqlanadi	The organoleptic assessment – is carried out on means of notable bodies. It is determined by taste, color, the sizes, appearance, consistences and aroma.	
Mahsulot sifatini  aniqlashda o’lchash usuli	Mahsulot sifatini o’lchab nazorat qilish ma’lum bir o’lchash asbob uskunalari yordamida amalga oshiriladi. O’lchash usullari qo’llaniladigan usulning asosiga  qarab kimyoviy, fizik, biologik, mexanik, mikroskopik, fizik-kimyoviy, texnologik va fiziologik bo’lishi mumkin	The measurement method by determination of quality of production – is carried out by means of measuring devices for quality control of production. By a method of measurement it is applied chemical, physical, biological, mechanical, microscopic, physical and chemical, technological and physiological methods.	
Mahsulot sifatini  aniqlashda hisoblash  usuli	Mahsulotning sifati bu usulda nazariy va empirik ko’rsatkichlarni mahsulot sifati ko’rsatkichlari bilan bog’lanishi orqali amalga oshiriladi. Hisoblash usulidan mahsulotni loyihalashtirishda foydalaniladi. 	The method of calculation for determination of quality of production – is carried out in dependence by quality indicators of production with theoretical and empirical indicators. This method is used at design	
Mahsulot sifatini  aniqlashda qayd qilish usuli	Mahsulotni muntazam ravishda kuzatish, hodisalarni, buyumlarni va harakatlarni hisobga olish qayd qilish usulining asosi hisoblanadi. Masalan, mahsulot sifatini baholashda mahsulotning qaytarilishida ulardagi nuqsonlarning soni va hajmi hisobga olinadi. 	The registration method by determination of quality of production – a basis is the accounting of registration with supervision and action. For example, the assessment of quality of production is considered quantity and volume of defects at return of production.	
Mahsulot sifatini  aniqlashda sosiologik usul	iste’molchilarning mahsulot sifatiga bergan baholarini yig’ish va bildirilgan fikrlarni tahlil qilish asosida uning sifatiga baho berish usulidir. Bunda iste’molchilarga anketalar tarqatiladi, fikrlari so’rab olinadi, maxsus konferensiya, yig’ilishlar, degustasiya, ko’rgazmalar o’tkaziladi	The sociological method of determination of quality of production – this method is based collecting estimates and the analysis of opinions of consumers on quality of production. At the same time to the consumer questionnaires are distributed, are requested their opinion, is held exhibitions, tastings and special conferences	
Mahsulot sifatini  aniqlashda ekspert usuli	Mahsulotning sifat ko’rsatkichlari mutaxassis ekspertlarning qaroriga asosan aniqlanadi. Bu usul ko’pincha mahsulotning sifati organoleptik usulda aniqlangan vaqtda kerak bo’ladi. Mahsulot sifatini ekspert usulda aniqlashda mutaxassislardan iborat ekspert komissiyasi tuziladi va ushbu komissiyaning umumiy qarori bilan mahsulot sifatiga baho beriladi.	The expert method of determination of quality of production – is determined by the decision of experts of experts in quality indicators of production. This method is necessary by definition to organoleptic indicators of production. At the same time are created a commission of experts of experts and on the basis of their decisions the assessment is given.	
Mahsulotni identifikatsiyalash	bu aniq bir maxsulot namunasi va uning bayoniga mosligini aniqlash tushuniladi. Mahsulot bayoni esa mos xujjatlarda belgilangan, mahsulotlarni tavsiflovchi talablar, ko’rsatkichlar, parametrlar va belgilar to’plami hisoblanadi.	Identification of production – is defined by a concrete product sample and their description.	

VIII. ADABIYOTLAR RO’YXATI
Maxsus adabiyotlar
1. Karimova V.A., Zaynutdinova M.B. Informasionnыye sistemы.- T.: Aloqachi, 2017. - 256 str.
2. Informasionnыye texnologii v pedagogicheskom obrazovanii / Kiselev G.M., Bochkova R.V. - 2-ye izd., pererab. i dop. - M.: Dashkov i K, 2018. - 304 s. 
3. Alimdjanova D.I., Aliyev I.T. Kimyo va oziq-ovqat texnologiyasiga oid fanlarni o'qitishda innovatsion pedagogik texnologiyalar. T.: “Iqtisod-Moliya”. 2015. - 278 b.
4. Dodayev Q.O., Choriyev A.J., Gulyamova Z.J., Mamatov Sh.M. Qishloq xo’jalik mahsulotlarini konservalash va spirtli mahsulotlar ishlab chiqarish mashina va jihozlari. O’quv qo’llanma. Toshkent: «Noshir» nashriyoti.  2013. - 368 b.
5. Choriyev A.J., Dodayev Q.O.  Konsyerva ishlab chiqarishda tyexnik-kimyoviy nazorat.  T.: TKTI nashriyoti. 2013, 123 b.  
6. Ismoilov T.A. Sut  va  sut  mahsulotlari tyexnologiya va tyexnikasi. T.: TKTI nashriyoti. 2013, 300 b.
7. Ronald S. Jackson. Wine Science, Fourth Edition: Principles and Applications (Food Science and Technology) 4-th Edition Academic Press; 4 edition USA. (July 7, 2014). – P. 978.
8. Mogilnыy M.P., Shlenskaya T.V., Lejina Ye.A. Kontrol kachestva produksii obщyestvennogo pitaniya. Uchebnik dlya vuzov, pod red M.P.Mogilnogo. M.: DeLi plyus. 2016. 412 s.
9. V.Ravishankar Rai, Jamuna A Bai. Food Safety Protection. CRC Press, 1st Edition, Taylor-Francis Group. 2017. 720 pages.
10. Alexandru Mihai and Alina Maria Holban. Food Safety and Preservation. Academic Press is an imprint of Elsevier, United Kingdom. 2018. – P. 672.
11. Ram Lakhan Singh, Sukanta Mondal. Food Safety and Human Health. Science Direct, Academic Press, 2019. – P. 402. 
12. Darin Detwiler. Food Safety. 1-st Edition. Imprint: Academic Press. Published Date: 30-th April 2020. – Page Count: 286.
13.  Darin Detwiler. Building the Future of Food Safety Technology: Blockchain and Beyond. Imprint: Academic Press. Published Date: 16-th June 2020. – Pages 274.

Internet resurslar:
1. O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi: 
www.edu.uz.
2. O’zbekiston Respublikasi Aloqa, axborotlashtirish va telekommuni-
kasiya texnologiyalari davlat qo’mitasi: www.aci.uz.
3. Kompyuterlashtirish va axborot-kommunikasiya texnologiyalarini rivojlantirish bo’yicha Muvofiqlashtiruvchi kengash: www.ictcouncil.gov.uz.
4. O’zROO’MTV huzuridagi Bosh ilmiy-metodik markaz: www.bimm.uz
5. Toshkent axborot texnologiyalari universiteti: www.tuit.uz.
6. www. Ziyonet. Uz
7. Infocom.uz elektron jurnali: www.infocom.uz
8. www.all.biz
9. www.ovine.ru/cognac/technology
10. www. Foodprom.Ru